Vecht zonder te slaan

Toen België en Frankrijk in 1940 capituleerden, leek West-Europa verlamd onder het juk van de nazi’s. Toch weigerden heel wat burgers zich neer te leggen bij de bezetting. Ze zochten manieren om zich te verzetten, vaak in stilte en met groot gevaar voor eigen welzijn. Voor de geallieerde luchtmacht stelde die bezetting  een ander probleem. Piloten van de Britse Royal Air Force, en later ook Amerikaanse en andere vliegeniers, werden boven België of Noord-Frankrijk neergehaald. Wie de oorlog wilde winnen, moest deze ervaren mannen terug naar Groot-Brittannië brengen. Elke piloot die terugkeerde, kon immers opnieuw ingezet worden.

Daarom werden ontsnappingslijnen opgezet: geheime routes die de vluchtelingen vanuit bezet gebied naar Spanje loodsten, en van daaruit naar Gibraltar en Engeland. Een van de meest succesvolle lijnen was Comète. In de zomer van 1941 legde een jonge Belgische mee de basis voor het netwerk. Andrée De Jongh (codenaam 'Dédée'), een jonge twintiger uit Schaarbeek, had vrijwilligerswerk gedaan in een ziekenhuis in Brugge. Ze was vastberaden méér te doen. 
Met de hulp van Arnold Deppé, een geluidstechnicus die in het Baskische Saint-Jean-de-Luz werkte, bouwde ze het netwerk verder uit. Hun organisatie groeide razendsnel, met talloze helpers in België, Frankrijk en Spanje.

Comète werkte nauw samen met de Britse militaire inlichtingendienst MI9, een onderdeel van de Secret Intelligence Service. Samen vormden ze een levenslijn voor honderden piloten en geheim agenten die anders in Duitse handen zouden zijn gevallen.

Wanneer een vliegtuig uit de lucht werd geschoten, begon voor de piloot een gevaarlijke reis. Als hij geluk had, kwam hij terecht bij Belgische verzetsfamilies. Vervolgens kreeg hij burgerkleren, valse papieren en korte instructies. Om zijn Angelsaksisch accent te verbergen, deed hij zich meestal voor als doofstomme. Vanuit de hoofdstad vertrokken de 'internationale gidsen' met hun kostbare gezellen. De trein bracht hen naar Quiévrain, waar ze te voet de grens over konden. Van daar ging de tocht over Rijsel of Charleroi verder naar Parijs. In de Franse hoofdstad wachtten veilige huizen, waar de piloten dagen, soms weken verborgen bleven. Daarna volgde opnieuw een treinrit, ditmaal richting het verre zuiden: Bayonne, Dax, Pau of andere steden in Frans-Baskenland. Daar begon het zwaarste deel van de tocht. ’s Nachts trokken kleine groepjes, geleid door Baskische passeurs, over de  Pyreneeën. 

De Bidassoa-rivier markeerde de grens met Spanje, maar pas na urenlange klim- en klautertochten bereikten ze het gebied rond Irun of San Sebastián. In ‘neutraal’ Spanje namen Britse agenten het over. Meestal wachtte een Britse medewerker hen op in het consulaat van Bilbao. Toch liep het niet altijd goed af: vluchtelingen die door de Guardia Civil werden onderschept, belandden in een concentratiekamp, zoals Miranda de Ebro. Na tussenkomst van de Britse ambassade in Madrid kwamen ze gewoonlijk wel vrij. 

Vanuit Bilbao of Madrid reisden de piloten verder naar Gibraltar, toen nog een Britse kroonkolonie. Daar stapten ze op een vliegtuig of schip richting Engeland. Vaak kregen ze nauwelijks tijd om op adem te komen: eens terug in Groot-Brittannië werden velen meteen opnieuw ingezet boven het Europese vasteland. Zo bracht Comète uiteindelijk ongeveer 1.100 mensen in veiligheid. Elk van hen dankte zijn leven aan een netwerk van gewone burgers die weigerden werkeloos toe te kijken.

De Duitse veiligheidsdiensten lieten Comète  echter niet ongemoeid. Gestapo en Abwehr zetten alles op alles om de ontsnappingslijn te breken. Ze infiltreerden, zetten dubbelagenten in en maakten handig gebruik van verraad. Vooral in 1942 en 1943 kreeg het netwerk rake klappen. Op 15 januari 1943 werd Andrée De Jongh zelf gearresteerd, net toen ze zich voorbereidde op een oversteek van de Pyreneeën. Ze belandde in de gevangenis en werd later naar  concentratiekampen als Ravensbrück en Mauthausen gedeporteerd. Wonder boven wonder overleefde ze die. Haar vader Frédéric De Jongh had minder geluk: in juni 1943 werd hij opgepakt en later gefusilleerd. Veel mannelijke leden van Comète ondergingen hetzelfde lot. Ze werden ter dood veroordeeld en geëxecuteerd, door het vuurpeloton of onder de guillotine. Voor vrouwen koos de bezetter een andere aanpak.

Openbare executies van jonge vrouwen uit de burgerij konden het verzet juist aanwakkeren. Daarom verdwenen zij vaak in stilte. Zonder proces, zonder bericht aan de familie werden ze gedeporteerd naar Duitse gevangenissen en kampen. Nacht und Nebel noemden de nazi’s dat: opgeslokt door de duisternis, spoorloos verdwenen.

Van de drieduizend medewerkers van Comète werden er bijna zevenhonderd gearresteerd. Ongeveer driehonderd stierven door executie, marteling of als gevolg van de ontberingen in de kampen. Op 20 oktober 1943 fusilleerde de bezetter, als bloedige waarschuwing, elf leden van Comète op de Tir National, de oude nationale schietbaan in Schaarbeek, waar vandaag de VRT-torens bovenuit steken.

Comète was geen kleine elitegroep, maar een bonte gemeenschap. Mannen en vrouwen, jong en oud, arm en rijk — iedereen kon een schakel in de ketting  worden. Opvallend veel vrouwen vonden hun weg naar het netwerk. 

De helpers waren boeren die een schuur openstelden, spoorwegpersoneel dat de juiste wagon aanwees, verpleegsters die een bed vrijmaakten. Anderen gebruikten hun internationale contacten, vooral in Baskenland, om gidsen of veilige routes te regelen. Elk detail kon het verschil maken tussen redding en arrestatie. Iedereen wist wat er op het spel stond. Een vergissing of verraad konden leiden tot opsluiting, marteling of executie. Toch bleven velen helpen.
Ze zagen hoe neergehaalde piloten rondzwierven, vaak uitgeput en gewond, en voelden dat ze niet konden wegkijken.

De Latijnse leuze die Comète in 1941 koos, vatte hun manier van verzet samen. 'Vecht zonder te slaan' drukte hun filosofie scherp uit. Comète greep niet naar
wapens, maar bood hulp. Hun strijd had tot doel levens te redden, niet vijanden te doden. In stilte, met valse papieren, geheime routes en nachtelijke tochten ondermijnden ze de macht van de bezetter. Het verhaal van Comète leeft voort, niet alleen in boeken en archieven, maar ook in het straatbeeld. In Brussel
herinneren gedenkplaten en monumenten aan hun strijd die zonder kogels werd gevoerd, maar met des te meer moed. In de Basiliek van Koekelberg is een glasraam gewijd aan de 216 Comète-leden die omkwamen door hun inzet. 

Onderaan schittert het symbool van de groep, met hun leuze. Je vindt er ook een bronzen plaquette, geschonken door de RAF Escaping Society. Op de begraafplaats Ereperk der Gefusilleerden staan de namen van de elf in Schaarbeek gefusilleerde leden nog altijd in steen gebeiteld. Ze dragen het
gewicht van hun offer. Ook organisaties houden vandaag de herinnering levend. De stichting Ligne Comète Line Remembrance (cometeline.org) verzamelt getuigenissen en organiseert elk jaar een tweedaagse herdenking rond 20 oktober, de dag waarop de elf leden in Schaarbeek werden geëxecuteerd. Op de
website evasioncomete.be staan persoonlijke fiches van piloten en hun helpers, zorgvuldig bijeengebracht door vrijwilligers. In Vlaanderen is het spoor van Comète minder zichtbaar; we vinden amper tekenen van hun activiteit terug. Nochtans begon de redding van veel piloten hier, vaak in Limburg, langs de route van nachtvluchten richting Duitsland.

Het Nationaal Weerstandsmuseum in Anderlecht bewaart documenten en voorwerpen, maar de deuren blijven voorlopig voor onbepaalde tijd gesloten. In Haaltert konden bezoekers jarenlang kennismaken met de geheime steun van de verzetsgroep Le Perdreau aan Comète. Helaas sloot ook dat museum in 2021 noodgedwongen de deuren.Toch raakt de herinnering niet uitgewist. Elk glasraam, elke gedenkplaat, elke herdenking fluistert dezelfde boodschap: gewone mensen durfden vechten zonder te slaan.