De straatnaam kende ik, het verzetsverhaal niet
In België ontsnapte bijna niets aan de greep van de nazistische bezetting. In zowat elk dorp en elke gemeente zijn verhalen te vinden over verzet, angst en verraad. De bezetting liet diepe sporen na – soms zo ingrijpend dat ze tot vandaag voelbaar zijn. In deze rubriek laten we telkens een hedendaagse inwoner het oorlogsverleden van zijn of haar gemeente herontdekken. Want ook al overheerst tot op vandaag vaak een ongemakkelijke stilte: plekken zwijgen niet, als je maar goed luistert. Estelle Schouteet over Kortenberg.
Door Estelle Schouteet - 30/05/2026
Je hele leven woon je op een plek waar de belangrijkste straatnamen je volkomen vertrouwd in de oren klinken, maar de achterliggende betekenis ontgaat je. Herkenbaar? Voor mij alvast wel: de Frans Mombaersstraat in mijn dorp Kortenberg is zo’n naam. Natuurlijk vroeg ik me weleens af wie die persoon eigenlijk was, maar langer dan enkele seconden stond ik daar niet bij stil. Tot ik vzw Helden van het Verzet leerde kennen: plots kwam ik te weten wat deze man heeft betekend voor het verzet tijdens WO II. Lees hieronder zijn verhaal, samen met dat van Josette Haesaerts.
Ik ben Estelle Schouteet, student en stagiair bij Helden van het Verzet. De verzetslocatie waar ik het graag over wil hebben, is mijn eigen dorp Kortenberg, gelegen in Vlaams-Brabant, tussen Brussel en Leuven. Hoewel de dorpskern doormidden wordt gesneden door een drukke steenweg, is er veel natuur en voelt het er daarom eerder landelijk dan stedelijk. Met 21.000 inwoners wordt het vandaag gezien als een middelgrote gemeente. Bij het begin van WO II woonden er drieduizend burgers, een heel stuk minder.
Een van hen was Frans Mombaers: geboren in 1919 en zoon van Jan-Baptist en Joanna-Octavie. Zowel vader als zoon is elektricien van beroep. Frans is amper twintig jaar wanneer de oorlog uitbreekt, maar eind 1942 weet hij wat hem te doen staat: in het verzet gaan. Hij sluit zich aan bij het verzetsnetwerk van de Leuvense partizanen, waar hij uiteindelijk opklimt tot compagniescommandant.
Frans schrikt er niet voor terug om verzetsacties te plegen: zo breekt hij in 1943 binnen in het gemeentehuis en steekt hij het bevolkingsregister in brand, waardoor werkweigeraars minder gemakkelijk opgespoord kunnen worden. Diezelfde werkweigeraars bezorgt hij ook rantsoeneringszegels. Hij helpt zelfs mee aan de ontsporing van de Duitse Mitropatrein op 31 juli 1943, waardoor het spoorverkeer tussen Brussel en Leuven enkele dagen stilligt. Tot zijn andere verzetsdaden behoren het verspreiden van sluikpers en het vervoer van springstoffen en wapens.
Bovendien neemt hij een Russische krijgsgevangene in huis, wiens expertise in het gebruik van dynamiet goed van pas komt. Nicolas Tchernicof overleeft de oorlog en zal zijn leven lang bevriend blijven met de familie Mombaers.
Ik ben Estelle Schouteet, student en stagiair bij Helden van het Verzet. De verzetslocatie waar ik het graag over wil hebben, is mijn eigen dorp Kortenberg, gelegen in Vlaams-Brabant, tussen Brussel en Leuven. Hoewel de dorpskern doormidden wordt gesneden door een drukke steenweg, is er veel natuur en voelt het er daarom eerder landelijk dan stedelijk. Met 21.000 inwoners wordt het vandaag gezien als een middelgrote gemeente. Bij het begin van WO II woonden er drieduizend burgers, een heel stuk minder.
Een van hen was Frans Mombaers: geboren in 1919 en zoon van Jan-Baptist en Joanna-Octavie. Zowel vader als zoon is elektricien van beroep. Frans is amper twintig jaar wanneer de oorlog uitbreekt, maar eind 1942 weet hij wat hem te doen staat: in het verzet gaan. Hij sluit zich aan bij het verzetsnetwerk van de Leuvense partizanen, waar hij uiteindelijk opklimt tot compagniescommandant.
Frans schrikt er niet voor terug om verzetsacties te plegen: zo breekt hij in 1943 binnen in het gemeentehuis en steekt hij het bevolkingsregister in brand, waardoor werkweigeraars minder gemakkelijk opgespoord kunnen worden. Diezelfde werkweigeraars bezorgt hij ook rantsoeneringszegels. Hij helpt zelfs mee aan de ontsporing van de Duitse Mitropatrein op 31 juli 1943, waardoor het spoorverkeer tussen Brussel en Leuven enkele dagen stilligt. Tot zijn andere verzetsdaden behoren het verspreiden van sluikpers en het vervoer van springstoffen en wapens.
Bovendien neemt hij een Russische krijgsgevangene in huis, wiens expertise in het gebruik van dynamiet goed van pas komt. Nicolas Tchernicof overleeft de oorlog en zal zijn leven lang bevriend blijven met de familie Mombaers.
Geen vreugde van het weerzien
Toen Frans in mei 1944 onderweg was naar Duitsland en enkele schooljongens op het treinraam klopten, gooide hij een briefje naar buiten met daarop deze boodschap: “Veel courage, de vreugde van het weerzien zal zoveel te groter zijn.” Maar dat weerzien zal er nooit komen: hij overlijdt begin 1945 op 25-jarige leeftijd. Frans Mombaers wordt eervol begraven op het kerkhof van Kortenberg. De straat waar hij woonde, wordt naar hem vernoemd en zijn huis krijgt nummer 1. Wanneer ik erlangs wandel, kom ik erachter dat een goede vriendin op dit moment in het huis ernaast woont. Even lijkt het alsof onze verhalen verweven zijn...
Kamp van verdorvenheid
Maar Frans pocht graag over zijn verzetsacties en praat in zijn jeugdig enthousiasme geregeld zijn mond voorbij. Dat komt hem duur te staan. Op 3 maart 1944 wordt hij tijdens een razzia opgepakt door de Gestapo, onder leiding van de Vlaamse SS’er Robert Verbelen uit buurgemeente Herent. Na tussenstops in Breendonk en Buchenwald, belandt Frans in Ellrich, een satellietkamp van het concentratiekamp Mittelbau-Dora.
Dit kamp stond bekend als een plek van verdorvenheid, met een gebrek aan voedsel, hygiëne en rust. Het was de bedoeling om er te werken tot men erbij doodviel. Frans moest er als elektricien meewerken aan de aanleg van tunnels waar de opvolger van de V2-raket gebouwd zou worden. Er werd eerst met dynamiet een bres geslagen. Meteen daarna werden gevangenen de tunnel in gedreven, recht de vrijgekomen stofwolken in.
François de Coster, een van zijn makkers uit het kamp, zal later getuigen dat Frans hem fysiek ondersteunde toen hij niet meer kon stappen. Hij vat de gruwel aldus samen in zijn boek ‘Van Breendonk naar Ellrich-Dora’: “Als we 's morgens op het appel moesten staan, in de sneeuw, in de barre, ijskoude wind, stonden we daar als automa- ten: onverschillig. Er werd niet gesproken, alles was stil... We waren niet meer in staat te denken, zelfs niet meer aan huis, aan onze dierbaren, onze familie, moeder, zus, broer of vrienden. Zij waren totaal uit ons geheugen verdwenen. De nazi's waren erin gelukt ons brein leeg te zuigen.”
Dit kamp stond bekend als een plek van verdorvenheid, met een gebrek aan voedsel, hygiëne en rust. Het was de bedoeling om er te werken tot men erbij doodviel. Frans moest er als elektricien meewerken aan de aanleg van tunnels waar de opvolger van de V2-raket gebouwd zou worden. Er werd eerst met dynamiet een bres geslagen. Meteen daarna werden gevangenen de tunnel in gedreven, recht de vrijgekomen stofwolken in.
François de Coster, een van zijn makkers uit het kamp, zal later getuigen dat Frans hem fysiek ondersteunde toen hij niet meer kon stappen. Hij vat de gruwel aldus samen in zijn boek ‘Van Breendonk naar Ellrich-Dora’: “Als we 's morgens op het appel moesten staan, in de sneeuw, in de barre, ijskoude wind, stonden we daar als automa- ten: onverschillig. Er werd niet gesproken, alles was stil... We waren niet meer in staat te denken, zelfs niet meer aan huis, aan onze dierbaren, onze familie, moeder, zus, broer of vrienden. Zij waren totaal uit ons geheugen verdwenen. De nazi's waren erin gelukt ons brein leeg te zuigen.”
Ontdek onze verzetsnovelles
Helden van het verzet brengt een prachtige reeks novelles uit als herinnering aan onze verzetshelden. 'De Weg naar San Sebastian', 'Broeders sterven niet', 'De Getuige' en 'Het offer' zijn te koop via Standaard Boekhandel. Steunende leden krijgen een exclusieve korting van 50% in onze webwinkel.
Klein eendje
Een ander belangrijk persoon uit het lokale verzet is Josette Haesaerts. Ze is af komstig uit Vorst en de dochter van Leo Haesaerts, griffier bij het Rekenhof in Brussel, en Julia Vrebos. In 1944 trouwt ze met Jean-Jacques Oblin, die bij uitgeverij Dupuis werkt aan de strip Spirou.
Tijdens WO II neemt het koppel, om veiligheidsredenen, zijn intrek bij de tante van Josette in Kortenberg. Samen met haar man werkt ze van daaruit verder aan hun zelf opgerichte clandestiene blad Nos Jeunes en Guerre. Zij verzorgt de druk en de distributie van hun tijdschrift. Ze schrijft ook voor het sluikblad l’Insoumis onder het pseudoniem Petit Canard (Klein Eendje).
Tijdens WO II neemt het koppel, om veiligheidsredenen, zijn intrek bij de tante van Josette in Kortenberg. Samen met haar man werkt ze van daaruit verder aan hun zelf opgerichte clandestiene blad Nos Jeunes en Guerre. Zij verzorgt de druk en de distributie van hun tijdschrift. Ze schrijft ook voor het sluikblad l’Insoumis onder het pseudoniem Petit Canard (Klein Eendje).
Op 4 april 1944 komt er een abrupt einde aan hun moedige acties: Josette wordt samen met haar man opgepakt door de Gestapo.
Onder vuur
Op 4 april 1944 komt er een abrupt einde aan hun moedige acties: Josette wordt samen met haar man opgepakt door de Gestapo. Zij belandt in de gevangenis van Sint-Gillis, vanwaar ze wordt overgebracht naar het concentratiekamp van Ravensbrück. Daar werkt ze, onder harde omstandigheden, in een ondergrondse fabriek aan de productie van wapenonderdelen.
Wanneer het einde van de oorlog nadert, wordt Josette samen met een vriendin gerepatrieerd in een vrachtwagen, te midden van de vluchtende Duitse legerkonvooien. Omdat de geallieerden het onderscheid niet kunnen maken, wordt ook haar vrachtwagen onder vuur genomen. Haar vriendin raakt gewond en stapt in een ambulance, waardoor ze het contact kwijtraken. Het konvooi wordt daarna nog twee keer beschoten, de laatste keer in Plön, een gemeente in het noorden van Duitsland. De 23-jarige Josette is moeilijk te been en kan niet wegvluchten.
Haar officiële sterfdatum is 30 april 1945, een paar dagen na de beschietingen. Wat er in die tussentijd is gebeurd, is nooit aan het licht gekomen. Amper negen dagen later capituleert Duitsland ... Josette wordt na de oorlog geëerd met een herdenkingsplaat aan het huis waar ze schuilde. Ook naar haar wordt een straat vernoemd in Kortenberg: het Josette Haesaertshof.
Haar man overleeft Buchenwald en zal hertrouwen. Na de oorlog wordt Josette erkend als verzetsstrijder. In een van de verklaringen wordt het volgende over haar gezegd: “Volgens de informatie die ik heb gekregen, heeft mevrouw Haesaerts tijdens haar ondervragingen blijk gegeven van een onwankelbare standvastigheid. Haar medegevangenen hebben verklaard dat zij ondanks de mishandelingen een toonbeeld van wilskracht was.”
Wanneer het einde van de oorlog nadert, wordt Josette samen met een vriendin gerepatrieerd in een vrachtwagen, te midden van de vluchtende Duitse legerkonvooien. Omdat de geallieerden het onderscheid niet kunnen maken, wordt ook haar vrachtwagen onder vuur genomen. Haar vriendin raakt gewond en stapt in een ambulance, waardoor ze het contact kwijtraken. Het konvooi wordt daarna nog twee keer beschoten, de laatste keer in Plön, een gemeente in het noorden van Duitsland. De 23-jarige Josette is moeilijk te been en kan niet wegvluchten.
Haar officiële sterfdatum is 30 april 1945, een paar dagen na de beschietingen. Wat er in die tussentijd is gebeurd, is nooit aan het licht gekomen. Amper negen dagen later capituleert Duitsland ... Josette wordt na de oorlog geëerd met een herdenkingsplaat aan het huis waar ze schuilde. Ook naar haar wordt een straat vernoemd in Kortenberg: het Josette Haesaertshof.
Haar man overleeft Buchenwald en zal hertrouwen. Na de oorlog wordt Josette erkend als verzetsstrijder. In een van de verklaringen wordt het volgende over haar gezegd: “Volgens de informatie die ik heb gekregen, heeft mevrouw Haesaerts tijdens haar ondervragingen blijk gegeven van een onwankelbare standvastigheid. Haar medegevangenen hebben verklaard dat zij ondanks de mishandelingen een toonbeeld van wilskracht was.”
Naoorlogse herinnering
Kortenberg is door de jaren heen op een gepaste manier omgegaan met haar verzetsgeschiedenis. Dat blijkt onder meer uit het hernoemen van verschillende straatnamen naar verzetshelden. Na de bevrijding werd de Gewestelijke Unie van de Weerstand van Kortenberg en Omliggende opgericht, kortweg de Weerstand genoemd, een collectief van 14 verzetsorganisaties uit de omliggende dorpen.
De Weerstand mengde zich in de lokale naoorlogse politiek. Zo beschuldigden ze toenmalig burgemeester Victor De Wals ervan bewijzen van burgertrouw te hebben bezorgd aan enkele collaborateurs. De onderlinge spanningen culmineerden in een opvallende plakbrief aan een Kortenbergse kerkdeur: “Dokter De Wals, bevrijder van de Zware Brigade, Doodstraf door den kogel”. Diezelfde Weerstand nam later het initiatief voor de gedenkplaten. Het hernoemen van de straat naar Frans Mombaers was dan weer een voorstel van het Onaf hankelijkheidsfront (OF), in samenwerking met de gemeente.
De Weerstand mengde zich in de lokale naoorlogse politiek. Zo beschuldigden ze toenmalig burgemeester Victor De Wals ervan bewijzen van burgertrouw te hebben bezorgd aan enkele collaborateurs. De onderlinge spanningen culmineerden in een opvallende plakbrief aan een Kortenbergse kerkdeur: “Dokter De Wals, bevrijder van de Zware Brigade, Doodstraf door den kogel”. Diezelfde Weerstand nam later het initiatief voor de gedenkplaten. Het hernoemen van de straat naar Frans Mombaers was dan weer een voorstel van het Onaf hankelijkheidsfront (OF), in samenwerking met de gemeente.
De verzetsverhalen van Josette Haesaerts en Frans Mombaers voelen voor mij zeer persoonlijk en hebben een diepe indruk nagelaten. – Estelle Schouteet
Persoonlijke reflectie
De verzetsverhalen van Josette Haesaerts en Frans Mombaers voelen voor mij zeer persoonlijk en hebben een diepe indruk nagelaten. niet alleen omdat ze in mijn dorp woonden, maar ook door hun acties en heldhaftigheid. Laten we vooral hun namen niet vergeten, zowel binnen Kortenberg als daarbuiten. Ik denk aan de wrede omstandigheden waarin Frans terechtkwam, en hoe zijn expertise als elektricien werd ingezet voor het kwaad.
En ik vraag mij af hoe Josette zich gevoeld moet hebben in die laatste dagen voor haar dood, wetende dat zowel haar strijd als de oorlog bijna ten einde was. Het neerschrijven van hun verhalen doet mij wederom stilstaan bij een vraag die velen van ons zich weleens stellen: “Zou ik zelf genoeg moed hebben om in het verzet te gaan?” Hopelijk hoeven we daar nooit het antwoord op te moeten geven.
En ik vraag mij af hoe Josette zich gevoeld moet hebben in die laatste dagen voor haar dood, wetende dat zowel haar strijd als de oorlog bijna ten einde was. Het neerschrijven van hun verhalen doet mij wederom stilstaan bij een vraag die velen van ons zich weleens stellen: “Zou ik zelf genoeg moed hebben om in het verzet te gaan?” Hopelijk hoeven we daar nooit het antwoord op te moeten geven.
Artikel uit het Heldenmagazine
Deze tekst verscheen oorspronkelijk in het driemaandelijkse Heldenmagazine voor de leden van vzw Helden van het verzet. Enkele maanden na de verschijning van het magazine, plaatsen we een selectie aan artikels op de website. Wil je ons unieke Heldenmagazine boordevol informatie over het Belgische verzet en democratische weerbaarheid ook in je brievenbus ontvangen? Via deze link word je steunend lid en geef je onze werking vleugels.
Deze tekst verscheen oorspronkelijk in het driemaandelijkse Heldenmagazine voor de leden van vzw Helden van het verzet. Enkele maanden na de verschijning van het magazine, plaatsen we een selectie aan artikels op de website. Wil je ons unieke Heldenmagazine boordevol informatie over het Belgische verzet en democratische weerbaarheid ook in je brievenbus ontvangen? Via deze link word je steunend lid en geef je onze werking vleugels.
Meer interessante artikels
Word steunend lid en geef onze werking vleugels
Samen zorgen we dat elke Belg tegen 2030 een verzetsheld kent. Maar dat kan alleen met jouw steun.
Je bijdrage maakt het verschil: je zet een historisch onrecht recht, ontvangt het Heldenmagazine en wordt deel van een sterke community.