‘Een mythe is geen verzinsel’
Sophie De Schaepdrijver, professor moderne Europese geschiedenis aan Pennsylvania State University, geldt als een internationaal expert op het gebied van de Eerste Wereldoorlog. In haar werk legt ze verbanden tussen verleden en heden, tussen oorlog, bezetting, verzet en de manier waarop samenlevingen omgaan met helden en herinneringen.
Door Tim Van Steendam & Dany Neudt - 28/07/2026
De voorbije dertig jaar woonde en werkte de Aalsterse vooral in de Verenigde Staten, maar voor de gelegenheid nodigt ze ons uit in haar knusse appartement in Anderlecht. Ze serveert koffie en sinaasappelcake. Onze komst met het openbaar vervoer stuurt het gesprek al gauw naar Marius Renard, een burgemeester van Anderlecht naar wie de nabijgelegen tramhalte is vernoemd.
“De meeste Brusselaars kennen zijn naam alleen als de eindhalte van tramlijn 81,” zegt ze. “Maar hij nam stelling tegen het nazisme tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hij is twee keer door de Gestapo opgepakt en de collaborerende pers voerde campagne tegen hem. In september 1944 werd hij naar Duitse gevangenissen weggevoerd – hij was toen 75 – en is daar zeer verzwakt van teruggekomen.”
Volgens De Schaepdrijver is die vergetelheid symbolisch voor de manier waarop België met zijn verleden omgaat. Of net niet omgaat. Ook in haar vakgebied, de Eerste Wereldoorlog, regeert de onwetendheid.
Sophie De Schaepdrijver: “Als de Eerste Wereldoorlog al ter sprake komt, dan gaat het enkel over de loopgraven. Toch maakten veel meer Belgen de oorlog mee onder de bezetting dan aan het front. Dat was een harde ervaring. Het industriële apparaat werd systematisch ontmanteld, er was bittere armoede en ondervoeding. De gevolgen daarvan hebben zich decennialang laten voelen.
De Duitse dwangarbeid is nog zo’n vergeten aspect. Via razzia’s arresteerden de bezetters massa’s burgers, die ze vervolgens op de trein richting Duitsland zetten. Anderen werden achter de loopgraven in België of Noord-Frankrijk aan het werk gezet. In die werkkampen lag het sterftecijfer hoog. In sommige opzichten kan je parallellen trekken met de archipel van naziwerkkampen.”
U trekt vaak parallellen van Wereldoorlog I naar hedendaagse conflicten, zoals de oorlog in Oekraïne. Waarom?
“Omdat het leerzaam is. In Oekraïne heb je ook een statisch front, een loopgravenoorlog met massadood en vele verminkte jonge mensen. Oekraïne toont het afschuwelijke van de oorlog, net als het westelijk front van Wereldoorlog I, maar het stelt ons ook voor een dilemma: wat doe je met de veroverde gebieden? Geef je ze weg ter wille van de vrede?
Die reflectie heb ik lange tijd gemist in het denken over Wereldoorlog I. Die oorlog wordt al te gemakkelijk weggezet als afschuwelijk, wat hij ook wàs, maar ook als absurd, wat hij niét was. Dat westelijk front is ontstaan na een invasie, net zoals het huidige front in Oekraïne. Moesten wij dan Gent, Brugge en Brussel weggeven aan een machtig buurland, enkel omdat het ons land binnenviel?”
Een radicale pacifist aanvaardt een bezetting en alles wat daarbij komt. Het 'doorredeneren' zie ik jammer genoeg zelden. – Sophie De Schaepdrijver
Was daar onder de geallieerden destijds ook discussie over?
“De geallieerden waren heel duidelijk: dat gebeurt niet. De reden is vandaag nog even relevant, namelijk het internationaal recht. Wie dat niet vooropstelt, geeft voorrang aan het rauwe recht van de sterkste. We zijn dat uit het oog verloren.
Na de bezetting van de Krim in 2014 ontstond een laissez-faire-attitude. Als gevolg daarvan kreeg Poetin alleen maar meer zelfvertrouwen. Eigenlijk kon je toen al voorspellen wat er zou gebeuren.”
Word steunend lid en geef onze werking vleugels
Samen zorgen we dat elke Belg tegen 2030 een verzetsheld kent. Maar dat kan alleen met jouw steun.
Je bijdrage maakt het verschil: je zet een historisch onrecht recht, ontvangt het Heldenmagazine en wordt deel van een sterke community.
Tijdens een lezing in Londen in 2014 hebt u het oorlogsscenario van 2022 correct voorspeld. Kunt u ook een voorspelling doen over de afloop van het conflict?
“Nee, want net zoals bij Wereldoorlog I is dit een uitputtingsslag. Tegen Duitsland wierp men blokkades op, net zoals men nu embargo's tegen Rusland uitvaardigt. Hopelijk neemt men ze serieus.
We moeten keuzes maken. Welvaart is belangrijk, maar het is even belangrijk om een agressor op de knieën te dwingen. Dat zal de belastingbetaler iets kosten. En dat moet ook. Ook al kan Oekraïne je geen lor schelen, doe het dan voor de internationale rechtsorde die al vele generaties vrede heeft bezorgd.”
Moet een pacifist durven ijveren voor een sterke defensie en meer bewapening?
“Ja. Een radicale pacifist zegt: ‘Oorlog is altijd het ultieme kwaad.’ Dat màg, maar dan moet je durven doorredeneren. Dan aanvaard je een bezetting en alles wat daarbij komt. Het ‘doorredeneren’ zie ik jammer genoeg zelden, want het is een leerrijke denkoefening.
De Eerste Wereldoorlog had Frankrijk zo leeggezogen, dat men in 1940 geen nieuwe generatie jonge mannen wilde opofferen. Je ziet dat aan de foto’s van jonge mensen die dansen en rolschaatsen en in Parijs op terrasjes zitten. Geef ze eens ongelijk! Maar het gevolg was wel een knieval voor een kwaadaardig regime, en het aan vervolging blootstellen van kwetsbare mensen uit de eigen samenleving.”
Tijdens uw onderzoek voor een biografie over verzetsheldin Gabrielle Petit wees u de ondertitel ‘Mythe en Werkelijkheid’ af. Waarom?
“Alsof een mythe automatisch tegenover de werkelijkheid staat? Een mythe is geen verzinsel, maar een gesublimeerde vorm van een moreel verhaal waaraan mensen zich optrekken. Zo werden Gabrielle Petit of Edith Cavell (geëxecuteerde verzetsstrijdsters uit de Eerste Wereldoorlog, red.) tot voorbeelden verheven. Daarbij werd hun verhaal weleens gladgestreken of overdreven, zeker, maar het wortelde wel degelijk in reële gebeurtenissen.
Overigens is de studie van dat sublimatieproces – wat werd er overdreven, wat werd er gladgestreken, en waarom zou dat zijn gebeurd? – ook weer deel van onze taak als historici. Wat betekent het dat Gabrielle Petit in de hele Europese geschiedenis de eerste vrouw van eenvoudige afkomst was die een eigen standbeeld kreeg?
Als historici moeten we ook durven interpreteren. Bronnen zijn altijd onvolledig. Je verzamelt zoveel mogelijk puzzelstukken en probeert tot een plausibele reconstructie te komen. De Franse historicus Marc Bloch, zelf actief in het verzet tegen de nazi’s, zei al dat geschiedenis meer is dan louter rapporteren. Elke historicus werkt met wat bewaard is gebleven. Overigens is dat vaak, na generaties van slordigheid, bedroevend weinig.
In de gevangenis van Sint-Gillis liggen nog altijd archieven uit de bezetting van Wereldoorlog II en de onmiddellijke naoorlogse periode die nooit degelijk geïnventariseerd zijn. Die liggen daar gewoon weg te rotten. Hoe komt dat? En hoe komt het dat Andrée De Jongh, die honderden geallieerde piloten hielp ontsnappen, nauwelijks bekend is bij het grote publiek? Er is gelukkig wel een recente biografie, door Marie-Pierre d'Udekem d'Acoz. Was De Jongh een Nederlandse geweest, dan was ze al generaties lang een household name. Terecht ook. Gemeenschappen hebben behoefte aan voorbeelden. Maar welk Belgisch schoolkind kan vandaag een verzetsstrijder bij naam noemen?”
Een mythe is geen verzinsel, maar een verhaal waaraan mensen zich optrekken. – Sophie De Schaepdrijver
U geeft les aan de Pennsylvania State University. Ook daar is er verzet tegenover een staat met eindeloze middelen. Hoe organiseert men zich daar?
“Mijn collega’s en ik stellen ons de vraag: als ICE achter onze buitenlandse studenten aanzit, zijn we dan bereid om onze eigen aanhouding te riskeren om hen te beschermen? Wettelijk gesproken mag ik hun de toegang tot de klas niet ontzeggen. In mijn eigen bureau mag ik dat dan weer wel. Maar dan? Kortom, je voelt je machteloos, ja zelfs belachelijk, bij de gedachte aan zoveel potentieel machtsmisbruik.”
Het is wel bijzonder dat u, als academicus gespecialiseerd in historisch verzet, de signalen uit uw cursus met eigen ogen begint waar te nemen.
“Er is één heel duidelijke conclusie: zij die eender welke maatschappelijke verantwoordelijkheid dragen, moeten op een vroeg tijdstip medewerking weigeren. Het helpt echt als je dat heel openlijk of de facto doet. Tijdens Wereldoorlog II maakte het verschil in medewerkingsbereidheid tussen Antwerpse en Brusselse gemeentebesturen en politie voor de Joodse bevolking wel iets uit, zoals het onderzoek van Lieven Saerens laat zien.
In de Verenigde Staten beginnen politici, ambtenaren, magistraten en burgers samen te werken tegen de Trump-administratie. De sanctuary cities weigeren te plooien voor ICE. De Trump-regering kondigde onlangs aan geen veiligheidspersoneel meer naar hun luchthavens te sturen. Dat is natuurlijk onzin, want met die luchthavens tref je de hele Amerikaanse economie.”
Heeft de morele verrotting in de Verenigde Staten, waarover u ooit sprak, zich het voorbije jaar voortgezet?
“Men zegt altijd dat België een diep verdeeld land is, maar wij zijn een harmonieuze idylle vergeleken met de Verenigde Staten. Mensen die beter zouden moeten weten, praten de president en zijn regering naar de mond, enkel om voordelen los te peuteren: belastingverlaging, een racistische herverdeling van kiesdistricten in het zuiden of abortusrestricties. Wat de ‘techbros’ doen is toch vergelijkbaar met de Duitse topindustrie in het Derde Rijk. De CEO’s van Meta, Amazon en Twitter waren eerst anti-Trump en na een moeiteloze bocht van 180 graden zijn ze plots pro-Trump.”
U bent gelukkig herstellende van kanker. Hebt u tijdens die ziekte en de existentiële vragen die daarmee gepaard gaan, inspiratie gevonden bij de moedige, historische figuren die u de voorbije decennia hebt bestudeerd?
“Inspiratie niet noodzakelijk, maar Gabrielle Petit is wel een deel van mijn leven geworden. Ze was een jonge vrouw die met humor en lef haar principes verdedigde. Mijn gedachten gaan vaak naar haar, dat was ook tijdens de behandeling zo.
De hele episode zou erger zijn geweest toen ik jonger was en me nog moest bewijzen. Niet dat ik nu wél vertrekkensklaar ben, maar het scheelt in je omgang met zo’n gedwongen en akelige stilstand als je het gevoel hebt dat je al iets mocht opbouwen. Ik heb een bepaald perspectief op onze geschiedenis kunnen ontwikkelen en dat is ontvangen door de lezers die ik wilde bereiken. Mensen sturen mij soms verhalen over hun eigen familieleden. Dat raakt mij. Je voelt je verbonden.
Interview uit het Heldenmagazine
Dit interview verscheen oorspronkelijk in het driemaandelijkse Heldenmagazine voor de leden van vzw Helden van het verzet. Enkele maanden na de verschijning van het magazine, plaatsen we een selectie aan artikels op de website. Wil je ons unieke Heldenmagazine boordevol informatie over het Belgische verzet en democratische weerbaarheid ook in je brievenbus ontvangen? Via deze link word je steunend lid en geef je onze werking vleugels.
Dit interview verscheen oorspronkelijk in het driemaandelijkse Heldenmagazine voor de leden van vzw Helden van het verzet. Enkele maanden na de verschijning van het magazine, plaatsen we een selectie aan artikels op de website. Wil je ons unieke Heldenmagazine boordevol informatie over het Belgische verzet en democratische weerbaarheid ook in je brievenbus ontvangen? Via deze link word je steunend lid en geef je onze werking vleugels.
Meer interessante artikels
Word steunend lid en geef onze werking vleugels
Samen zorgen we dat elke Belg tegen 2030 een verzetsheld kent. Maar dat kan alleen met jouw steun.
Je bijdrage maakt het verschil: je zet een historisch onrecht recht, ontvangt het Heldenmagazine en wordt deel van een sterke community.