‘Herinnering moet ook waarschuwen’

“Dat klopt. Maar uiteindelijk hebben we gezamenlijk beslist om hen te werend. De burgemeester van Volgograd, een lid van de partij van Vladimir Poetin, was aanwezig op de eerste conferentie in Duinkerke in 2016. Tijdens die bijeenkomst zei hij terecht dat het fascisme in Europa opkwam, maar vervolgens toonde hij foto’s van Oekraïne. Dat veroorzaakte veel ophef in de zaal. Het werd duidelijk dat we niet dezelfde interpretatie hadden van begrippen als fascisme, nationalisme en totalitarisme. Met de oorlog in Oekraïne in 2022 werd dat verschil nog scherper. Uiteindelijk hebben we onze samenwerking met alle Russische steden, zoals ook Sint-Petersburg (tijdens Wereldoorlog II nog Leningrad geheten, red.) gestopt.”

“De manier waarop democratische processen haast ongemerkt worden ondermijnd. Hitler kwam op een democratische manier aan de macht, na verkiezingen waarin hij 33 procent van de stemmen haalde. Daarna volgden politieke allianties, economische crises en institutionele verschuivingen. Ook vandaag zien we polarisatie, wantrouwen in instellingen en media, de normalisering van extremere standpunten. Dat betekent niet dat geschiedenis zich herhaalt, wel dat we waakzaam moeten zijn.Deze mening wordt niet door iedereen in het netwerk gedeeld, en dat is ook niet het doel. Iedereen mag zijn eigen interpretatie geven. Wat wel gedeeld wordt, is het idee dat herinnering meer moet zijn dan herdenken alleen. Het gaat ook om nadenken over de oorzaken van conflict.”

“Ik weet werkelijk alles over Operatie Dynamo (de evacuatie van de Britse troepen uit Duinkerke tussen 26 mei en 4 juni 1940, red.), zelfs welk weer het op welke dag was. Maar gaandeweg realiseerde ik me dat we daarbij altijd spraken over de gevolgen van oorlog, maar te weinig over de oorzaken. We legden de onderliggende politieke processen niet uit. Oorlog is uiteindelijk een verlengstuk van politiek. Dat is een cruciale les. Daarom zijn we herdenking anders gaan benaderen: niet alleen als herinnering aan het verleden, maar ook als waarschuwing voor het heden. We zijn gestopt met enkel de militaire gebeurtenissen te benadrukken. Nu spreken we ook over de politieke context in de jaren dertig. We willen mensen laten begrijpen dat de vernietiging van steden niet plots gebeurt, maar het resultaat is van een jarenlang proces.”

“We willen een klein maar sterk netwerk van steden uitbouwen dat een duidelijke boodschap kan uitdragen. Daarom werken we samen met Europese instellingen zoals het Comité van de Regio’s. Het idee is niet om nationale regeringen te vervangen, maar om steden meer kracht te geven in het publieke debat. Steden staan dichter bij de burgers en kunnen die boodschap soms directer overbrengen.

Nu hebben we bij het Europees Comité van de Regio’s de toezegging gedaan dat we gaan proberen het lidmaatschap te verbreden. Dit is het idee achter de overgang van de Oproep van Duinkerke naar de Verklaring van Brussel. We willen onze beweging universeler maken.”

“Op stedelijk niveau is het soms makkelijker om moeilijke boodschappen te brengen. In het netwerk hebben we ons zelf ook de vraag gesteld waarom de Europese Unie eigenlijk is opgericht. Na de Tweede Wereldoorlog klonk de boodschap: dit willen we echt nooit meer meemaken. We creëerden instellingen die moesten voorkomen dat we elkaar nog zouden bestrijden. Dat is precies waar wij ook aan proberen te werken.”

“Veel burgemeesters waren het erover eens dat we vooral de jeugd moesten mobiliseren. Op het moment dat de laatste overlevenden van de oorlog en de kampen verdwijnen, moeten de jongeren de fakkel overnemen. We zijn erin geslaagd om het Erasmus-project te gebruiken. Bij dat Europees uitwisselingsproject denkt men altijd aan onderwijs, maar het is zoveel meer dan dat. We hebben die fondsen ingezet om uitwisselingen tussen Europese studenten te faciliteren, met name op het gebied van herinnering en geschiedenis. We hebben jongeren uit verschillende steden samengebracht, soms zelfs uit conflictgebieden. Door kinderen uit Duinkerke te confronteren met leeftijdsgenoten uit het Oekraïense Bucha (waar het Russische leger in 2022 een massamoord beging op burgers en krijgsgevangenen, red.) brachten we hen in contact met jongeren die oorlog meemaken en hen lieten voelen wat hun eigen grootouders hebben meegemaakt. 

Het idee is dat ze elkaar ontmoeten en samen nadenken over oorlog en vrede. Dat zorgt voor meer emotie en interactie. Bij een klassieke ceremonie leg je bloemen neer, maar er is weinig écht begrip. Wanneer jongeren met elkaar praten en samen onderzoeken wat hun steden hebben meegemaakt, ontstaat er iets anders. Dan voelen ze een verantwoordelijkheid die ze voordien niet hadden.”

“In Duinkerke gaat het vooral om transmigratie, mensen die hier tijdelijk verblijven op hun weg naar het Verenigd Koninkrijk. In het stedelijk gebied van Duinkerke verblijven permanent 1500 migranten in extreem slechte omstandigheden die overduidelijk onwaardig zijn voor ons land of voor Europa: er is geweld tegen vrouwen, criminaliteit en elke nacht weerklinken schoten van kalasjnikovs. Ik ervaar dit als een dagelijkse vernedering. Het ergste is dat we slechts toeschouwers zijn in deze situatie. Dat zorgt voor enorme problemen op allerlei vlakken, maar paradoxaal genoeg verklaart het niet de opkomst van extreemrechts in Duinkerke. De lokale bevolking ziet deze mensen slechts als ‘doorreizigers’. De situatie zorgt voor problemen met de leefomgeving en conflicten met de politie, maar uiteindelijk heeft het geen structurele impact op hun leven. De migratie die extreemrechts voedt, is de migratie die zich vestigt.”

“Precies! We hebben de kans gemist om uit te leggen en te verduidelijken hoe het probleem in elkaar zit. We hebben alles op één hoop gegooid: asiel, legale en illegale immigratie. Het verlenen van asiel aan vluchtelingen is een Europese waarde. Dit hangt samen met legale immigratie die, zoals alle onderzoeken uitwijzen, nodig is om de economie draaiende te houden. Illegale immigratie gaat over mensen die geen recht hebben op asiel. 71% van de mensen die het Kanaal oversteken, krijgen asiel zodra ze voet aan wal zetten in het Verenigd Koninkrijk. Kunnen we dan geen Europese asielwetgeving creëren? Dan zouden al die mensen die momenteel hier in de kampen verblijven, gewoon met de TGV kunnen reizen, in plaats van hun leven te riskeren in een gammel bootje. Met die wetgeving zou dan ook 71% van mijn probleem opgelost zijn.

De huidige onduidelijkheid creëert verwarring die leidt tot een stem op de extremen. Politiek moet duidelijker zijn: streng tegen illegale migratie, maar tegelijk trouw blijven aan onze waarden rond asiel en bescherming. Uiteindelijk is ook dat een onderdeel van de Oproep van Duinkerke en de Verklaring van Brussel. We moeten onze waarden verdedigen, maar tegelijk eerlijk zijn over de problemen. Anders ontstaat er een leegte waar de extremen dankbaar misbruik van maken.”