‘Het cliché van de collaborerende Vlaming en de verzettende Waal houdt geen steek’
Met een Vlaams-nationalist als premier van België zou men geloven dat de Vlaamse emancipatiestrijd na meer dan honderd jaar gestreden is. Welke invloed heeft dit op de manier waarop we aan beide zijden van de taalgrens naar de Tweede Wereldoorlog kijken? Met enkele clichés onder de arm trokken we naar Chantal Kesteloot (62), doctor in de geschiedenis en verantwoordelijke voor publieksgeschiedenis bij Studiecentrum Oorlog en Maatschappij CegeSoma.
Door Tim Van Steendam & Dany Neudt - 24/01/2026
Om met het grootste cliché in huis te vallen: tijdens de Tweede Wereldoorlog gingen de Vlamingen in de collaboratie, de Walen gingen massaal in het verzet. Wat is daar precies van aan?
‘Het is inderdaad een cliché. Om het volledige plaatje te begrijpen moeten we terug naar de Eerste Wereldoorlog. Vlamingen werden aan het begin van de twintigste eeuw nog als tweederangsburgers beschouwd. De slachtofferidentiteit waar de Vlaams-nationalistische beweging zich historisch op beroept, klopt dus wel. Tijdens 1914-1918 besliste een deel van de Vlamingen mee te werken aan de zogenaamde Flamenpolitik om de strijd tegen Franstalig België kracht bij te zetten. Men noemde hen 'flamboches': een samenvoeging van Flamands en boches (oud scheldwoord voor Duitser, red.).
Voor Franstaligen was het een argument om nadien de eisen van de Vlaamse Beweging af te wijzen. De Bormsverkiezing in 1928 (de verkiezing van de in de gevangenis opgesloten flamingant August Borms tot Kamerlid, red.) en de amnestie voor collaborateurs uit de Eerste Wereldoorlog in 1937 bevestigden de beeldvorming van de ‘collaborerende Vlaming’. Na de oorlog krijgt die nog een vervolg met de repressie, die snel door een groot deel van de katholieke wereld en de vroegere Vlaams-nationalisten wordt gerecupereerd als een strijd tegen de Vlaamse emancipatiebeweging.
Tussen haakjes, men vergat toen nogal gemakkelijk dat ze zich ook engageerde voor een fascistische ideologie en een hele reeks anti-semitische maatregelen aanvaardde. Niet te vergeten, ook het verzet was een minderheidsfenomeen, zowel in Vlaanderen, Brussel als Wallonië.’
‘Het is inderdaad een cliché. Om het volledige plaatje te begrijpen moeten we terug naar de Eerste Wereldoorlog. Vlamingen werden aan het begin van de twintigste eeuw nog als tweederangsburgers beschouwd. De slachtofferidentiteit waar de Vlaams-nationalistische beweging zich historisch op beroept, klopt dus wel. Tijdens 1914-1918 besliste een deel van de Vlamingen mee te werken aan de zogenaamde Flamenpolitik om de strijd tegen Franstalig België kracht bij te zetten. Men noemde hen 'flamboches': een samenvoeging van Flamands en boches (oud scheldwoord voor Duitser, red.).
Voor Franstaligen was het een argument om nadien de eisen van de Vlaamse Beweging af te wijzen. De Bormsverkiezing in 1928 (de verkiezing van de in de gevangenis opgesloten flamingant August Borms tot Kamerlid, red.) en de amnestie voor collaborateurs uit de Eerste Wereldoorlog in 1937 bevestigden de beeldvorming van de ‘collaborerende Vlaming’. Na de oorlog krijgt die nog een vervolg met de repressie, die snel door een groot deel van de katholieke wereld en de vroegere Vlaams-nationalisten wordt gerecupereerd als een strijd tegen de Vlaamse emancipatiebeweging.
Tussen haakjes, men vergat toen nogal gemakkelijk dat ze zich ook engageerde voor een fascistische ideologie en een hele reeks anti-semitische maatregelen aanvaardde. Niet te vergeten, ook het verzet was een minderheidsfenomeen, zowel in Vlaanderen, Brussel als Wallonië.’
‘Het is inderdaad een cliché. Zowel collaboratie als verzet waren minderheidsfenomenen, in Vlaanderen, Brussel én Wallonië.’ – Chantal Kesteloot
Aan Franstalige kant gaat men er dan weer prat op dat men er in beide wereldoorlogen ‘aan de juiste kant’ stond.
‘Daar vergeet men dan weer dat bijna tienduizend Franstalige Belgen met de nazi’s aan het Oostfront streden. Dat zijn hoge cijfers in vergelijking met bijvoorbeeld Frankrijk. In België was de militaire collaboratie aan beide kanten heel sterk aanwezig. Politieke collaboratie was in Franstalig België dan weer minder, omdat de fascistische partij Rex van Léon Degrelle met een maximum van vijftienduizend leden veel kleiner was. Toen de bezettende macht haar oorlogsburgemeesters installeerde, was het niet evident om binnen de rexistische partij bekwame mensen te vinden.
Ter vergelijking: VNV had op haar hoogtepunt in 1941 ongeveer vijftigduizend leden. Ik moet daar zelfs aan toevoegen dat bepaalde VNV-burgemeesters een positief imago hadden bij sommige medeburgers. Rexistische burgemeesters werden meer als vijanden beschouwd. In het naoorlogse België is er ook een vorm van continuïteit van het Vlaams-nationalisme, met de opkomst van de Volksunie in de jaren vijftig. Aan Franstalige kant is er geen tegenhanger. Rex kende geen politieke opvolging.’
‘Daar vergeet men dan weer dat bijna tienduizend Franstalige Belgen met de nazi’s aan het Oostfront streden. Dat zijn hoge cijfers in vergelijking met bijvoorbeeld Frankrijk. In België was de militaire collaboratie aan beide kanten heel sterk aanwezig. Politieke collaboratie was in Franstalig België dan weer minder, omdat de fascistische partij Rex van Léon Degrelle met een maximum van vijftienduizend leden veel kleiner was. Toen de bezettende macht haar oorlogsburgemeesters installeerde, was het niet evident om binnen de rexistische partij bekwame mensen te vinden.
Ter vergelijking: VNV had op haar hoogtepunt in 1941 ongeveer vijftigduizend leden. Ik moet daar zelfs aan toevoegen dat bepaalde VNV-burgemeesters een positief imago hadden bij sommige medeburgers. Rexistische burgemeesters werden meer als vijanden beschouwd. In het naoorlogse België is er ook een vorm van continuïteit van het Vlaams-nationalisme, met de opkomst van de Volksunie in de jaren vijftig. Aan Franstalige kant is er geen tegenhanger. Rex kende geen politieke opvolging.’
Word steunend lid en geef onze werking vleugels
Onze werking krijgt geen vaste subsidie. We kunnen jouw financiële steun dus goed gebruiken! Word vandaag nog steunend lid! Je maakt een historisch onrecht ongedaan, ontvangt het Heldenmagazine, steunt onze projecten en maakt deel uit van een levendige community.
Een statistiek lijst het aantal aanslagen en sabotagedaden van het verzet per gerechtelijk arrondissement op. De eerste twaalf liggen in Wallonië of Brussel, Vlaanderen volgt pas op de dertiende plaats: Tongeren.
‘De situatie in beide landsdelen was erg verschillend. Wat motiveerde mensen om in het verzet te stappen? De twee voornaamste redenen: Belgisch patriottisme en antifascisme. Die waren minder aanwezig in Vlaanderen, deels door de slachtofferidentiteit. Het antifascisme, gelinkt aan de links-radicale communistische partij, stond veel sterker in het industriële Wallonië. In Vlaanderen had men slechts een paar industriële gebieden, maar niet met de omvang van de Waalse. Het zijn plaatsen bij uitstek om sabotage te plegen en dus zijn de cijfers daar ook hoger.
Er was doorheen de jaren langs beide zijden ook een sterke radicalisering aan de gang. Vanaf 1941-’42 trekken de meer gematigde figuren uit de collaboratie zich terug. Het zijn opportunisten die plots beseffen dat de overwinning van Duitsland niet meer zo zeker is. De overblijvers zijn radicalen, waarvan sommigen terugkeerden van het Oostfront, en zich niet lieten afschrikken door het gebruik van geweld. Een figuur zoals Léon Degrelle heeft dat ook zelf in de hand gewerkt. In januari 1943 deed hij de bijzondere uitspraak dat de Walen ook Germanen zijn. Voor het deel van de rexistische beweging dat zich op en top Belgisch voelde, was dat een brug te ver.
Ook de nieuwe Flamenpolitik speelde een rol, waarbij de Duitsers Vlamingen en Walen tegen elkaar uitspeelden. De toepassing ervan was niet zo sterk als tijdens de Eerste Wereldoorlog, maar toch worden de Vlaamse krijgsgevangenen na het begin van de bezetting vrijgelaten. De ongeveer 65.000 Waalse en Franstaligen krijgsgevangenen daarentegen blijven vijf jaar in Duitsland. Dat zorgde voor woede en een sterk anti-Duits sentiment. In CegeSoma werkte vroeger iemand die in april 1940 in Verviers was geboren. Hij heeft zijn vader pas voor het eerst gezien in mei 1945, toen die als krijgsgevangene uit Duitsland terugkwam.’
‘De situatie in beide landsdelen was erg verschillend. Wat motiveerde mensen om in het verzet te stappen? De twee voornaamste redenen: Belgisch patriottisme en antifascisme. Die waren minder aanwezig in Vlaanderen, deels door de slachtofferidentiteit. Het antifascisme, gelinkt aan de links-radicale communistische partij, stond veel sterker in het industriële Wallonië. In Vlaanderen had men slechts een paar industriële gebieden, maar niet met de omvang van de Waalse. Het zijn plaatsen bij uitstek om sabotage te plegen en dus zijn de cijfers daar ook hoger.
Er was doorheen de jaren langs beide zijden ook een sterke radicalisering aan de gang. Vanaf 1941-’42 trekken de meer gematigde figuren uit de collaboratie zich terug. Het zijn opportunisten die plots beseffen dat de overwinning van Duitsland niet meer zo zeker is. De overblijvers zijn radicalen, waarvan sommigen terugkeerden van het Oostfront, en zich niet lieten afschrikken door het gebruik van geweld. Een figuur zoals Léon Degrelle heeft dat ook zelf in de hand gewerkt. In januari 1943 deed hij de bijzondere uitspraak dat de Walen ook Germanen zijn. Voor het deel van de rexistische beweging dat zich op en top Belgisch voelde, was dat een brug te ver.
Ook de nieuwe Flamenpolitik speelde een rol, waarbij de Duitsers Vlamingen en Walen tegen elkaar uitspeelden. De toepassing ervan was niet zo sterk als tijdens de Eerste Wereldoorlog, maar toch worden de Vlaamse krijgsgevangenen na het begin van de bezetting vrijgelaten. De ongeveer 65.000 Waalse en Franstaligen krijgsgevangenen daarentegen blijven vijf jaar in Duitsland. Dat zorgde voor woede en een sterk anti-Duits sentiment. In CegeSoma werkte vroeger iemand die in april 1940 in Verviers was geboren. Hij heeft zijn vader pas voor het eerst gezien in mei 1945, toen die als krijgsgevangene uit Duitsland terugkwam.’
'Vandaag merken we dat jongeren de Tweede Wereldoorlog als oude geschiedenis zien, zoals Napoleon.' – Chantal Kesteloot
Na de oorlog, in de tijd van de unitaire Belgische partijen, zijn heel wat collaborateurs in Vlaanderen politiek gerecupereerd, vooral door de CVP. De Waalse katholieke vleugel PSC stond daar niet voor te springen?
‘Neen, helemaal niet. VNV telde op haar hoogtepunt vijftigduizend potentiële kiezers. Na de oorlog zijn zowel Rex als het VNV verboden. Met de invoering van het vrouwenstemrecht kwamen daar nog een pak stemmen bij. Een deel binnen de CVP was de Vlaamse Beweging zeer genegen. Tussen 1945 en 1954 bestond er geen Vlaams-nationalistische partij. Met haar zogenaamde ‘Operatie Verruiming’ wou de CVP zich indekken tegen de aanvallen van het opnieuw opkomende Vlaams-nationalisme door zoveel mogelijk mensen te recupereren.
Merkt u vandaag een verschil in herdenking of de manier waarop we terugkijken op die periode?
‘Deels wel. De beeldvorming ‘Vlaanderen-collaboratie’ bestaat nog altijd, maar is minder sterk aanwezig. Er is een evolutie sinds de uitzendingen van Maurice De Wilde begin jaren tachtig. Die werden uitzonderlijk door de RTBF uitgezonden. Ook in Vlaanderen is de evolutie duidelijk. Met de opeenvolgende staatshervormingen is een groot deel van de eisen van de Vlaamse Beweging realiteit geworden. Ook in de publicaties zien we een evolutie: denk aan Bruno De Wever over de VNV of Martin Conway over Rex. CegeSoma lanceerde de website www.belgiumwwii.be om mythes te ontkrachten en meer zichtbaarheid te geven aan het onderzoek over verzet én collaboratie.’
Zowel in Vlaanderen, Brussel als Wallonië weten jongeren vandaag amper iets over het verzet. Zie je daar een verschil tussen de landsdelen?
‘Door de pedagogische vrijheid weten we nooit precies wat men in de klas onderwijst. Sommige leerkrachten besteden er veel aandacht aan, gaan met hun leerlingen naar Breendonk of naar de Territoires de la Mémoire. In het Waals Gewest heeft men na
de vijftigste verjaardag van de bevrijding in 1995 wel bepaalde structuren geïnstitutionaliseerd, onder ander Démocratie ou Barbarie, vandaag CiMéDé, een onderwijsnetwerk met focus op geschiedenis en herinnering aan de Tweede Wereldoorlog, het verzet en de Joodse deportatie.
In het academiejaar 2024-2025 richtte het parlement van de Franse Gemeenschap in de context van de tachtigste verjaardag een prijskamp in rond het verzet. Verschillende scholen namen deel met video- en schrijfprojecten. Men is dus zeker actiever aan Franstalige kant, al is het zeer jammer dat men enkel in actie schiet bij een jubileum.
Algemeen merk ik wel dat de Tweede Wereldoorlog voor kinderen een oude geschiedenis is, zoals Napoleon. Ze tonen meer interesse in hedendaagse conflicten of in onze koloniale geschiedenis.’
‘Neen, helemaal niet. VNV telde op haar hoogtepunt vijftigduizend potentiële kiezers. Na de oorlog zijn zowel Rex als het VNV verboden. Met de invoering van het vrouwenstemrecht kwamen daar nog een pak stemmen bij. Een deel binnen de CVP was de Vlaamse Beweging zeer genegen. Tussen 1945 en 1954 bestond er geen Vlaams-nationalistische partij. Met haar zogenaamde ‘Operatie Verruiming’ wou de CVP zich indekken tegen de aanvallen van het opnieuw opkomende Vlaams-nationalisme door zoveel mogelijk mensen te recupereren.
Merkt u vandaag een verschil in herdenking of de manier waarop we terugkijken op die periode?
‘Deels wel. De beeldvorming ‘Vlaanderen-collaboratie’ bestaat nog altijd, maar is minder sterk aanwezig. Er is een evolutie sinds de uitzendingen van Maurice De Wilde begin jaren tachtig. Die werden uitzonderlijk door de RTBF uitgezonden. Ook in Vlaanderen is de evolutie duidelijk. Met de opeenvolgende staatshervormingen is een groot deel van de eisen van de Vlaamse Beweging realiteit geworden. Ook in de publicaties zien we een evolutie: denk aan Bruno De Wever over de VNV of Martin Conway over Rex. CegeSoma lanceerde de website www.belgiumwwii.be om mythes te ontkrachten en meer zichtbaarheid te geven aan het onderzoek over verzet én collaboratie.’
Zowel in Vlaanderen, Brussel als Wallonië weten jongeren vandaag amper iets over het verzet. Zie je daar een verschil tussen de landsdelen?
‘Door de pedagogische vrijheid weten we nooit precies wat men in de klas onderwijst. Sommige leerkrachten besteden er veel aandacht aan, gaan met hun leerlingen naar Breendonk of naar de Territoires de la Mémoire. In het Waals Gewest heeft men na
de vijftigste verjaardag van de bevrijding in 1995 wel bepaalde structuren geïnstitutionaliseerd, onder ander Démocratie ou Barbarie, vandaag CiMéDé, een onderwijsnetwerk met focus op geschiedenis en herinnering aan de Tweede Wereldoorlog, het verzet en de Joodse deportatie.
In het academiejaar 2024-2025 richtte het parlement van de Franse Gemeenschap in de context van de tachtigste verjaardag een prijskamp in rond het verzet. Verschillende scholen namen deel met video- en schrijfprojecten. Men is dus zeker actiever aan Franstalige kant, al is het zeer jammer dat men enkel in actie schiet bij een jubileum.
Algemeen merk ik wel dat de Tweede Wereldoorlog voor kinderen een oude geschiedenis is, zoals Napoleon. Ze tonen meer interesse in hedendaagse conflicten of in onze koloniale geschiedenis.’
Betoonden jongeren vroeger wel meer interesse?
‘Neen, niet echt. Voor de vijfentwintigste verjaardag van de bevrijding in 1970 nodigden de oud-gevangenen van Breendonk jongeren uit voor een gesprek. Het werd een totale mislukking. Ze waren bezig met de bekommernissen van toen: de Vietnamoorlog of de dictaturen in Spanje en Griekenland. Ik zie vandaag een gelijkaardige dynamiek. De maatschappij is ontzettend veranderd, multicultureler, opener. De Tweede Wereldoorlog lijkt minder belangrijk in vergelijking met Oekraïne of Gaza. Het is makkelijker om over thema’s zoals collaboratie te spreken.
De uitzending 'Les enfants de la collaboration' ontlokte amper reacties, maar toch waren de kijkcijfers hoog. Idem voor het verzet. De website van CegeSoma ‘Resistance in Belgium’ wordt heel druk bezocht! Dat wijst op een bijzondere interesse voor het verzet in Vlaanderen.
Heel lang heeft men zich tevreden gesteld met zogenaamde martelaren als Borms of Cyriel Verschaeve, die helemaal geen positief verleden hadden. Nu de internationale situatie zo moeilijk is, heeft men wellicht opnieuw nood aan positieve voorbeelden uit het verleden.’
‘Neen, niet echt. Voor de vijfentwintigste verjaardag van de bevrijding in 1970 nodigden de oud-gevangenen van Breendonk jongeren uit voor een gesprek. Het werd een totale mislukking. Ze waren bezig met de bekommernissen van toen: de Vietnamoorlog of de dictaturen in Spanje en Griekenland. Ik zie vandaag een gelijkaardige dynamiek. De maatschappij is ontzettend veranderd, multicultureler, opener. De Tweede Wereldoorlog lijkt minder belangrijk in vergelijking met Oekraïne of Gaza. Het is makkelijker om over thema’s zoals collaboratie te spreken.
De uitzending 'Les enfants de la collaboration' ontlokte amper reacties, maar toch waren de kijkcijfers hoog. Idem voor het verzet. De website van CegeSoma ‘Resistance in Belgium’ wordt heel druk bezocht! Dat wijst op een bijzondere interesse voor het verzet in Vlaanderen.
Heel lang heeft men zich tevreden gesteld met zogenaamde martelaren als Borms of Cyriel Verschaeve, die helemaal geen positief verleden hadden. Nu de internationale situatie zo moeilijk is, heeft men wellicht opnieuw nood aan positieve voorbeelden uit het verleden.’
Artikel uit het Heldenmagazine
Dit interview verscheen oorspronkelijk in het driemaandelijkse Heldenmagazine voor de leden van vzw Helden van het verzet. Enkele maanden na de verschijning van het magazine, plaatsen we een selectie aan artikels op de website. Wil je ons unieke Heldenmagazine boordevol informatie over het Belgische verzet en democratische weerbaarheid ook in je brievenbus ontvangen? Via deze link word je steunend lid en geef je onze werking vleugels.
Dit interview verscheen oorspronkelijk in het driemaandelijkse Heldenmagazine voor de leden van vzw Helden van het verzet. Enkele maanden na de verschijning van het magazine, plaatsen we een selectie aan artikels op de website. Wil je ons unieke Heldenmagazine boordevol informatie over het Belgische verzet en democratische weerbaarheid ook in je brievenbus ontvangen? Via deze link word je steunend lid en geef je onze werking vleugels.
Meer interessante artikels
