Onder het oog van de vijand: een verzetsnest in Bilzen

Terwijl Duitse militairen op het dak van een villa met schijnwerpers de nachtelijke hemel afzoeken naar geallieerde bommenwerpers, zitten op de verdieping eronder geallieerde piloten verborgen achter een draaibaar schilderij. Het klinkt als een scène uit een oorlogsfilm, maar het gebeurde tijdens WO II écht in de villa van verzetsman Frans Vangronsveld. Zijn verhaal voert ons naar de Limburgse stad Bilzen, die vandaag vooral bekendstaat om haar rust en groene omgeving, maar die tijdens de bezetting uitgroeide tot een opmerkelijk knooppunt van het verzet.

Een bijzonder gedetailleerd thesisonderzoek van Jef Schoenmakers uit 2001 werpt een helder licht op de situatie in Bilzen voor en tijdens de oorlog. De stad kende een opmerkelijke tegenstelling. In 1936 behaalde het Vlaams-nationalistische VNV er een monsterscore van 42,5 procent van de stemmen. Tijdens de bezetting kreeg Bilzen niet voor niets de bijnaam 'Klein Berlijn'. Het VNV wist er al snel een greep naar de macht te doen. De zittende burgemeester Jozef Van Eist moest plaats ruimen voor Denis Hanssen, VNV-gewestleider en lid van het uitgesproken nazistische DeVlag (Deutsch-Vlämische Arbeitsgemeinschaft). Ook bij het stadspersoneel drukte het VNV zijn stempel. Dat blijkt uit de naoorlogse tuchtdossiers: tegen niet minder dan elf personeelsleden werd een tuchtprocedure gestart.

De opgelegde straffen waren vaak streng, wat erop wijst dat de collaboratie diep in het Bilzerse weefsel was doorgedrongen. Oorlogsburgemeester Hanssen stond bij de Sicherheitsdienst zelfs bekend als ‘indicateur’. Met andere woorden: hij trad op als vertrouwensman die geregeld inlichtingen doorspeelde aan de agenten van de Duitse geheime politiedienst.

Tegen die achtergrond is het des te opmerkelijker dat ongeveer 300 inwoners van Groot-Bilzen zich tijdens de oorlog bij een verzetsorganisatie aansloten. Het Geheim Leger, de Gewapende Partizanen en de Patriottische Milities vonden er aanhang. Bilzen werd ook een plaats van sabotage, geheime ontmoetingen en ontsnappingsroutes voor geallieerde piloten.

"Terwijl Duitse Wehrmachtsoldaten op het dak de hemel afspeurden, zat er enkele meters lager een geallieerde piloot verborgen."

De villa van Frans Vangronsveld

Een centrale figuur in het plaatselijke verzet was Frans Vangronsveld. Toen de oorlog uitbrak, woonde hij alleen in de riante villa die zijn ouders hadden laten bouwen. In 1939 overleden zijn vader en moeder kort na elkaar. De vrederechter had hem kort voordien meerderjarig verklaard, waardoor hij op eigen benen kwam te staan.

Dat Frans niet bij de pakken bleef zitten, zou ook later duidelijk blijken. Na de oorlog schopte hij het tot burgemeester en senator. Vanaf 1971 speelde hij een belangrijke rol bij het redden van de Landcommanderij Alden Biesen na de verwoestende brand van dat jaar.

Maar tijdens de oorlog stond zijn leven in het teken van het verzet. In 1942 lag hij mee aan de basis van een lokale kern van de Belgische Nationale Beweging, die later zou opgaan in het Geheim Leger. Sectoroverste Edmond Mengels schreef daarover in 1993: "Frans werd de draaischijf en zijn villa werd een volkshuis, een ontmoetingscentrum, vergaderlocatie, maar voornamelijk een opvangcentrum voor onderduikers, piloten en crew van in de streek neergeschoten vliegtuigen van de geallieerde legers."

In de villa bevond zich op de eerste verdieping een onwaarschijnlijke schuilplaats. Achter een draaibaar schilderij ging een verborgen ruimte schuil: het schilderij werd weggedraaid, een luik liet een ladder zakken en eenmaal boven werd alles weer zorgvuldig afgesloten.

Wat dit verhaal zo bijzonder maakt, is dat de Duitsers tegelijkertijd het dak van diezelfde villa gebruikten als observatiepost. Omwille van het weidse uitzicht, van Maastricht tot Aken, installeerden ze er periscopen en schijnwerpers. De verzamelde informatie over het luchtruim en de omgeving werd doorgestuurd naar hogere militaire instanties.

De schijnwerpers speurden de hemel af naar geallieerde bommenwerpers. Zodra een toestel in het vizier kwam, werd het gevangen in een web van lichtbundels, waarna Duitse nachtjagers werden ingezet. Tientallen geallieerde vliegtuigen werden op die manier neergehaald. Dag en nacht verbleven Duitse militairen op de bovenste verdieping van de villa. "Het meest adembenemende detail behoeft nauwelijks verdere uitleg: terwijl Duitse Wehrmachtsoldaten op het dak de hemel afspeurden, zat er enkele meters lager een geallieerde piloot verborgen."

De crash van de Alice from Dallas

Een van de meest spectaculaire verhalen speelde zich af op 17 augustus 1943. Die dag nam boordmecanicien John Burgin deel aan een bombardementsvlucht boven Duitsland aan boord van de Lockheed Vega B-17F Alice from Dallas van de 100th Group, 350th Bomber Squadron.

Om 10.20 uur werd het toestel boven Bilzen-Beverst aangevallen door Duitse jagers. Het stortte uiteindelijk neer ten zuiden van Genk. Twee bemanningsleden kwamen daarbij om het leven. Ook een van de aanvallende Messerschmitt Bf 109 G-jagers werd tijdens het luchtgevecht geraakt en stortte brandend neer.

Jaren later vertelde John Burgin over die dag: "Na een aanval van twee Messerschmitts crashte ons toestel op de 17e augustus 1943, tussen 10.15 u. en 10.45 u. We activeerden onze schietstoel op ongeveer 5.600 m. Het was mijn 17de missie. Toen ik eenmaal aan de koorden bengelde, zag ik nog acht parachutes. We vlogen al op automatische piloot en beide vleugels stonden in brand."

Burgin kwam neer in een bos nabij Waltwilder. Daar zag hij Duitse soldaten op zoek gaan naar overlevenden. Twee van zijn makkers werden gevangengenomen. Zelf wist hij zich te verstoppen in een riool, waar hij een dag en een nacht bleef schuilen.

Toen de Duitsers uiteindelijk vertrokken waren, zag hij aan de rand van het bos een boerderij. Tijdens zijn training had hij geleerd alleen oudere mensen aan te spreken. Hij trok de aandacht van een oudere landbouwer, die hem geruststelde en duidelijk maakte dat hij tot de volgende ochtend moest wachten. De volgende morgen verschenen twee jonge mannen met fietsen. "Come, bicycle, come", zeiden ze. Na een tocht langs binnenwegen kwamen ze aan bij een grote villa: het huis van Frans Vangronsveld.

"Frans werd de draaischijf en zijn villa werd een volkshuis, een ontmoetingscentrum, vergaderlocatie, maar voornamelijk een opvangcentrum voor onderduikers en neergeschoten piloten." – Edmond Mengels

Een ontsnappingslijn door Bilzen

Via mevrouw Vivario, voorzitter van Winterhulp, was Frans Vangronsveld al op de hoogte gebracht van de aanwezigheid van twee geallieerde piloten in de omgeving. Onmiddellijk werden de nodige maatregelen getroffen. Verzetslieden Pieter Thijs en Nicolaas ‘Colla’ Lathouwers kregen de opdracht een piloot op te halen bij boswachter Herman Meers en hem via afgelegen weggetjes naar de villa van Vangronsveld te brengen. Voor Burgin betekende het de start van een lange ontsnappingsroute.

Colla Lathouwers zou later een tragisch lot ondergaan. Op 4 juni 1944 werd hij in Rosmeer vermoord door een collaborator. Voor Burgin en zijn medepiloot moesten ondertussen valse papieren en aangepaste kledij worden geregeld. Na twee dagen in de villa werden ze op 20 augustus naar Hasselt gebracht door Frans Vangronsveld en Frans Govaerts. De fietsen voor de tocht waren geleverd door Louis Lathouwers, de broer van Colla.

Vanuit Hasselt ging de reis verder naar Luik. Ook die verplaatsing was gevaarlijk vanwege de aanwezigheid van SS'ers op de route. Op de Place de l'Yser werden de piloten overgedragen aan een volgende contactpersoon. Waarmee eindigde de taak van de sector Bilzen.

In Luik bleef Burgin drie maanden ondergedoken, omdat de ontsnappingslijn tussen Brussel en Parijs tijdelijk geblokkeerd was. Daarna verbleef hij vijftien dagen in Parijs en reisde verder via Spanje naar Gibraltar, waar hij op 31 december 1943 aankwam. Via Engeland keerde hij uiteindelijk terug naar de Verenigde Staten.

Een weerzien na de oorlog

In juli 1979 keerde John Burgin terug naar België om zijn redders te bedanken. Voor die gelegenheid werden uitgebreide festiviteiten georganiseerd. Hij werd ontvangen door minister van Landsverdediging Paul Vanden Boeynants tijdens de nationale feestdag in Brussel.

Als laatste halte bezocht hij de villa van Frans Vangronsveld. Verzetsverenigingen, oud-strijdersorganisaties en talrijke politieke vertegenwoordigers namen deel aan de plechtigheden en aan de optocht naar het monument voor de gesneuvelden. De daaropvolgende receptie werd aangeboden door de familie Vangronsveld. Slechts enkele maanden later, op 13 december 1979, overleed John Burgin in zijn woonplaats Tyler, Texas.

Het verhaal bleef echter voortleven. Op 26 januari 2025 werd een herdenkingsplaat onthuld ter ere van de bemanning van de Alice from Dallas. Het toestel kreeg bovendien een plaats in de Apple TV+-reeks Masters of the Air, een coproductie van Steven Spielberg en Tom Hanks. Bij de onthulling waren ook verschillende acteurs uit de serie aanwezig, onder wie Sawyer Spielberg (zoon van Steven).

Het verhaal van Frans Vangronsveld en zijn medestanders toont hoe het verzet zich soms letterlijk onder hetzelfde dak bevond als de bezetter. Weinig verhalen vatten zo treffend samen wat het Belgische verzet tijdens WO II kenmerkte: de buitengewone moed, het vernuft en de bereidheid van gewone mensen om enorme risico's te nemen.

Steun onze journalistieke werking

Deze tekst verscheen oorspronkelijk in het driemaandelijkse Heldenmagazine voor de leden van vzw Helden van het verzet. Na de verschijning van het magazine plaatsen we een selectie aan artikels op de website. Wil je ons unieke Heldenmagazine boordevol informatie over het Belgische verzet en democratische weerbaarheid ook in je brievenbus ontvangen? Via deze link word je steunend lid en geef je onze werking vleugels.

Ontdek nog meer lokale verzetsverhalen tijdens het allereerste Verzetscafé in Bilzen op zaterdag 31 oktober. Info & reservaties: https://heldenvanhetverzet.be/events/verzetscafe-bilzen-hoeselt