Spoken uit het massagraf. Interview met Vincent Scheltiens Ortigosa

Hoe ging je familie om met dat zwaarbeladen verleden?
‘Het was zeker geen onverwerkt verleden. Wij hadden een bloeiend sociaal leven in allerlei culturele republikeinse clubs in de Rupelstreek, Mechelen, Brussel en Antwerpen. Mensen spraken er veel over, maar nooit op een defaitistische manier. Ze deden wat ze konden in de clandestiene oppositie, zoals geld of materiële zaken sturen. Ze hadden hier ook vaak een goede job, een huis, een koelkast. De kinderen waren al ingeburgerd. Hier mochten ze vrijuit lachen en feesten en dat deden ze ook.’

Je was dertien toen Franco stierf. Heb je daar nog herinneringen aan?
‘Ja, vooral aan de moord op Carrero Blanco, de rechterhand van Franco. Veel republikeinen vierden dat zeer uitbundig. Dat zegt iets over de populariteit van ETA destijds. Het verwierf enorm veel prestige door die aanslag. In België vierden we Franco’s dood, maar dan eerder ingetogen. We keken terug op alle ellende die de dictatuur had veroorzaakt, herdachten wie er niet meer was of wie nog in de gevangenis zat. Dan begon het snel te gaan. De ene hervorming volgde op de andere. Na de eerste democratische verkiezingen op 15 juni 1977 maakten mensen plannen om terug te keren.’

Na die verkiezingen stemde men de Amnestiewet: ze liet politieke gevangenen vrij en ballingen terugkeren, maar garandeerde ook straffeloosheid voor misdaden door het Franco-regime.

Hoe kwam die wet tot stand?
‘De transitie gebeurde niet op basis van een krachtsverhouding maar van een zwakte-
verhouding. De dictatuur was te zwak om zich voort te zetten en de oppositie was te zwak om een democratische breuk te forceren. Het gevolg was een consensus die vele potjes gedekt hield. Leger, magistratuur, politie, politici: iedereen die jarenlang gestolen en gemoord had, bleef gewoon zitten.’

Dat leidt tot de hallucinante vaststelling dat er in Spanje nog ongeveer 2500 niet-opgegraven massagraven zijn. Volgens nonderzoekers gaat het om de stoffelijke resten van 100.000 à 120.000 mensen, waaronder je grootvader. Is je familie persoonlijk betrokken bij die opgravingen?
‘Nee, want destijds stond mijn hoogzwangere grootmoeder er nog alleen voor. Zij heeft de hele burgeroorlog in het omsingelde Madrid meegemaakt met veel armoede en geweld. Zij is daarna met stille trom vertrokken naar haar geboortedorp tegen de Portugese grens om te bevallen. Als ongeletterde vrouw had ze niet de middelen om te onderzoeken wat er met haar man was gebeurd. Dat moet vreselijk geweest zijn. 

Daarnaast was het ook niet veilig. Het is niet omdat de franquisten de burgeroorlog hadden gewonnen dat het geweld stopte. De executies en de willekeur gingen door. Iedereen wist het en iedereen zweeg. Die massagraven zijn zoals de killing fields, maar dan in een lidstaat van de Europese Unie. Het verschil is dat men in Cambodja nadien het Cambodjatribunaal heeft georganiseerd, in Zuid-Afrika de Waarheids- en Verzoeningscommissie, in Rwanda de Gacaca-rechtbanken, in Argentinië allerlei mensenrechtenprocedures. 

In Spanje is dat niet mogelijk door de Amnestiewet. Een aantal linkse partijen wil ze afschaffen, de rechtse oppositie wil er niet over praten uit schrik om de consensus te breken en het verleden op te rakelen. En ook de regerende sociaaldemocratische PSOE vindt de afschaffing van de amnestiewet een brug te ver.’

De manier waarop men in het westen met Franco omging is op zijn zachtst gezegd dubieus.
‘Terwijl men hier de bevrijding vierde, dacht men op de conferenties van Yalta en Potsdam na over het lot van Zuid-Europa, waar de bondgenoten van Hitler en Mussolini aan de macht waren. De republikeinen en de strijders in de bergen hielden zo lang stand omdat ze geloofden dat een geallieerde overwinning zou leiden tot de val van Franco. Maar het omgekeerde is gebeurd. De schrik voor de communisten bleek in het westen groter dan de schrik voor de fascisten. Toen de Koude Oorlog uitbrak was de verwijdering van Franco al helemaal een nachtmerriescenario.’

Franco heeft het slim gespeeld. Hij evolueerde razendsnel van nazi-vriend tot, wat zijn entourage noemde, de Schildwacht van het Westen tegen het communisme.
‘In 1950 bracht president Eisenhower een bezoek aan Spanje. De Verenigde Staten mochten er vijf militaire bases bouwen en hij kreeg nog een grote zak geld ook. Het Vaticaan ging een concordaat aan met Franco-Spanje, want de Spaanse bisschoppen stonden achter de burgeroorlog en de dictatuur. Zij zagen het ook als een kruistocht tegen de goddelozen. En even
later volgt zelfs een erkenning door de Verenigde Naties. Ondanks grote woorden over democratie en fascisme heeft men snel de rekening gemaakt. Zo heeft dat regime 36 jaar kunnen bestaan.’

And counting... Organisaties zoals de Stichting Francisco Franco zijn er vandaag nog altijd springlevend.
‘Precies! Dat is alsof er in Duitsland een Adolf Hitler Stiftung zou bestaan. Ze kreeg van de laatste Partido Popular-regering nog tienduizenden euro’s om haar archief te digitaliseren. Ze heeft ook een website met merchandising zoals bretellen, T-shirts en koffietassen. De Spanjaarden hebben de instellingen van de dictatuur nooit afgebroken, ze hebben er alleen een beetje make-up op gedaan. Nu zijn we vijftig jaar verder en er liggen nog meer dan honderdduizend skeletten onder de grond, er is de Stichting Francisco Franco, er is een oppositie die daar schaamteloos naar refereert, neonazi’s tonen zich openlijk op straat. 

De opmars van radicaal rechts in Europa vandaag is in Spanje giftiger omdat het extremisme daar aanknopingspunten heeft die men elders niet meer vindt. Als je decennialang je verleden niet bespreekt, komt dat als een boemerang terug. Jongeren, die in het onderwijs nooit deftig onderwezen zijn, gaan in Madrid naar dancings waar men als slotnummer een soort techno-versie van Cara al Sol draait. Dat is het lijflied van de nationalistische Falange tijdens de dictatuur. Jongeren zingen dat uitbundig mee. Dat is zeer zorgwekkend.’

‘Vroeger was het beter,’ is een verzuchting die in de Spaanse media al eens opduikt. Waarop baseert men zich dan?
‘Zulke uitspraken zijn af komstig van families die in de dictatuur welstand hebben opgebouwd. Ze vragen zich niet af hoe ze eraan gekomen zijn. De grootvader was een ambtenaar, maar niemand vraagt zich af wie in zijn plaats is weggevoerd en geëxecuteerd. Elke dictatuur doet goed voor een deel van de bevolking. Wie meeloopt en moordt of steelt en niet omziet naar de kwetsbaren, stelt het goed. De nakomelingen kijken terug en denken: ‘Vroeger was het duidelijk beter. Wij zijn het echte Spanje. Die anderen hebben chaos gecreëerd en Franco heeft de orde hersteld.’ Dat is een vrij coherent discours en komt nu snel en sterk terug in het zogeheten sociologisch franquisme.’

Het radicaal-rechtse Vox s met 15% uitgesproken de derde politieke partij.
‘Vroeger kon een man nog een man zijn. Dat is een van de slogans van Vox. In vijf van de zeventien autonome gemeenschappen sloot Vox bestuursakkoorden af met de Partido Popular. De beweging grijpt de cultuuroorlog, de bandeloosheid en het wokisme aan om een soort geromantiseerde heimwee op te wekken. Haar discours bevat een sterke nostalgie naar een gemystificeerd verleden. Het gevaar van extreemrechts vandaag is niet dat het in uniform door de straten trekt en rellen veroorzaakt. Nu werkt het met toetsenborden, neemt het deel aan verkiezingen en zegt het de democratie te respecteren. Democratisch gezien is er ook geen enkel probleem, want er is een meerderheid. Dat zien we gebeuren in de Verenigde Staten, Hongarije en steeds meer andere landen.’

Hoe kan je daar dan op een democratische manier ingrijpen?
‘Men denkt verkeerdelijk dat democratie enkel een verzameling van technische spelregels is. Ze is meer dan dat: ze moet ook inhoudelijk afgebakend zijn. Het gaat om sociale rechten en vrijheden die verhinderen dat men de vrouw opnieuw gaat discrimineren of anderskleurigen racistisch gaat bejegenen. Mensen zeggen vaak dat de geschiedenis ons iets leert. Maar de geschiedenis leert ons juist niks! Wij moeten blijven vechten om ervoor te zorgen dat historische gebeurtenissen op de juiste manier geïnterpreteerd worden.’