Het Belgische V-teken: wereldwijd symbool van verzet en hoop

Na de Duitse inval in mei 1940 wordt de grond hem als progressieve liberaal al snel te heet onder de voeten. In het kielzog van de Belgische regering gaat hij in ballingschap. Na een tussenstop in Frankrijk komt hij eind juni 1940 in Londen aan. Daar vindt hij aansluiting bij de Belgische regering en gaat hij als vrijwillige medewerker aan de slag. In september 1940 wordt hem gevraagd de leiding te nemen van de Belgische uitzendingen van de BBC. Gedurende vier jaar verzorgt hij dagelijks om 20.15 u. een uitzending van een kwartier van Ici Radio Belgique / Hier Radio België: op de pare dagen in het Nederlands, en op de onpare in het Frans. Zijn Franstalige teksten worden naar het Nederlands vertaald en voorgelezen door Jan Moedwil (zoals de Antwerpenaar Fernand Geersens zich liet noemen).

Hoewel dit door de nazistische bezetter ten strengste verboden is, worden de Belgische BBC-nieuwsuitzendingen in bezet België massaal beluisterd. Samen met clandestiene kranten zijn ze een van de weinige manieren voor Belgen om de nazi-censuur te omzeilen. Het radioprogramma houdt niet alleen het moreel hoog onder de bevolking, maar versterkt ook de verzetsbewegingen door informatie te verschaffen over de oorlogsinspanningen tegen Duitsland en hoe men die kan steunen.

Tijdens een Duits luchtbombardement op Londen in januari 1941 brainstormt De Laveleye met medewerkers van de BBC over motto’s en strijdkreten voor de bevolking in bezet Europa. Die moeten het verzet aanwakkeren en de hoop op bevrijding levend houden. Plots krijgt hij een briljant idee: de letter V. De kracht van dit symbool ligt in zijn eenvoud en veelzijdigheid. De V staat in het Frans en Engels voor overwinning (victoire, victory) en verwijst in het Nederlands naar vrijheid. Dat zijn precies de fundamenten van het verzet: het geloof dat nazi-Duitsland te verslaan is en de wil om de bezetting af te werpen.

Op 14 januari 1941 wordt het idee via de BBC gelanceerd. In een korte uitzending roept Victor
de Laveleye de bevolking van bezet België op om overal V’s aan te brengen: op muren, gebouwen en straten. De V moet een zichtbaar teken worden van verzet, vrijheid en de uiteindelijke overwinning. De oproep slaat onmiddellijk aan. Al snel verschijnen overal V-tekens in het straatbeeld. Een fragment uit het oorlogsdagboek van Joseph Verkest op 21 juli 1941 spreekt boekdelen: “In Berchem-aan-de-Kluis stonden V’s op de baan. Ook overal elders op de baan kwamen we de letter V tegen. Hoe meer ge er op begon te letten, hoe meer ge er zaagt. Toen we Marcels band stopten kwam een heer op een tandem voorbij, met zijn vrouw en zijn jongen. Ze droegen de Belgische driekleur in V-vorm. Op ons sympathiek opmerken groeten de drie ons met de hand, de twee voorste vingers in V-vorm.” Ook in Nederland en Frankrijk worden deze kleine verzetsdaden massaal overgenomen. Het symbool heeft bovendien een praktisch voordeel: het is eenvoudig en snel aan te brengen.

De BBC merkt al snel het succes van de Belgische V-oproep. Het teken wordt ook geïntroduceerd in de Franse en Nederlandse uitzendingen. Geleidelijk aan rijpt het idee om er een grootschalige campagne aan te koppelen. Op 20 juli 1941 lanceert de Britse premier Winston Churchill officieel de campagne V for Victory. De boodschap wordt in zestig talen verspreid over heel Europa. Churchill noemt het V-teken “het symbool van de bezette gebieden en een voorbode van het lot dat de nazi-tirannie te wachten staat.”

De campagne wordt op creatieve manieren verspreid. Elke uitzending begint voortaan met Beethovens Vijfde Symfonie, waarvan het openingsmotief overeenkomt met de morsecode voor V (drie korte signalen en één lang). De keuze voor Beethoven versterkt de al niet mis te verstane boodschap van het V-teken nog verder: de keuze voor een compositie van een van Duitslands beroemdste zonen, waar Hitler een grenzeloze bewondering voor had, is een briljante provocatie. 

Het naziregime gebruikte Ludwig van Beethovens muziek immers op grote schaal voor propagandadoeleinden en portretteerde hem als een heroïsch voorbeeld van het Duitse genie. De muziek van Beethoven was een vast onderdeel van officiële nazivieringen, waaronder een concert voor Adolf Hitlers verjaardag in 1942.

De BBC moedigt luisteraars aan om dat ritme overal te laten weerklinken: om obers te roepen, op deuren te kloppen of via autotoeters, belletjes en treinfluiten te laten horen. Het V-teken moest ook overal zichtbaar gemaakt worden. In cafés konden mensen bijvoorbeeld met gestrekte benen een V vormen, of elkaar begroeten met twee gespreide vingers. In restaurants konden messen en vorken in V-vorm worden gelegd, en stilstaande klokken op vijf over elf worden gezet, opnieuw een verwijzing naar de letter. Er wordt zelfs een heuse cocktail bedacht: “three dots and a dash”, verwijzend naar de morsecode.

Churchill maakt het V-teken tot een vast onderdeel van zijn publieke optredens. Tijdens zijn verrassingsbezoek aan Liverpool in september 1941 liet hij tweemaal het V-teken zien, en de menigte reageerde uitzinnig. Honderden mensen die zich hadden verzameld om hem te zien, beantwoordden zijn boodschap door op hun beurt het teken te vormen

Toen Churchill in december 1941 de Verenigde Staten bezocht, kort na de aanval op Pearl Harbor en de Amerikaanse toetreding tot de oorlog, sprak hij de Senaat toe. Bij het verlaten van het podium stak hij zijn rechterhand op en maakte opnieuw het V-teken, waarop het aan een Amerikaanse opmars begon. Na de Amerikaanse oorlogsdeelname werd de slogan “V for Victory” het centrale onderdeel van de campagne om de Amerikaanse burgers van de noodzaak van oorlogsinspanning te overtuigen. In de VS stond het symbool echter minder voor verzet tegen de bezetter, maar eerder voor een bijdrage aan de oorlogsinspanning: hard werken, voedsel rantsoeneren, een moestuin aanleggen of oorlogsobligaties kopen.

Voor veel zwarte Amerikanen was de V-campagne — en veel van de oorlogsretoriek daaromheen — hypocriet. Ze stelden zich de vraag of ze wel moesten vechten voor een land dat hen binnen de eigen grenzen niet dezelfde vrijheden bood waarvoor het in het buitenland streed. Hierop ontwikkelden zij een dubbele V-campagne: een strijd voor vrijheid tegen zowel de onderdrukkers thuis als de vijand in het buitenland die hen tot slaaf probeerde te maken. Ook de ‘Double V’ werd een groot succes en legde een van de fundamenten voor de latere burgerrechtenbeweging, waarin onder anderen Martin Luther King Jr. een centrale rol zou spelen.

Opmerkelijk genoeg proberen ook de nazi’s het V-teken te recupereren. In bezet Frankrijk en andere bezette landen verschijnen slogans als “Duitsland overwint aan alle fronten”. Daarnaast krijgt de letter een grimmige betekenis met de introductie van de V-wapens (Vergeltungswaffen). De V1- en V2-bommen worden ingezet tegen steden als Londen, Antwerpen en Luik. Vooral Antwerpen, als logistiek centrum van de geallieerde opmars, wordt zwaar getroffen. In totaal eisen de bombardementen met de V-bommen in België naar schatting 5.000 doden en meer dan 20.000 gewonden.

Na de oorlog verdwijnt het V-teken niet. In de jaren zestig wordt het door anti-oorlogsactivisten en de tegencultuur overgenomen als symbool van vrede. Het bekende “vredesteken” ontstaat wanneer demonstranten het gebaar combineren met de roep om vrede. In de jaren tachtig duikt het opnieuw op bij de Poolse vakbeweging Solidarność, als symbool in de strijd tegen het communisme. 

Victor de Laveleye maakt het succes van zijn V-teken nog actief mee. In september 1944 wordt hij opnieuw minister in de regering-Pierlot. Hij neemt ook deel aan het opstellen van het Handvest van de Verenigde Naties. Toch wordt zijn laatste levensfase gekenmerkt door tegenslagen. Hij kampt met een ernstige ziekte en het verlies van zijn zoon, die als piloot bij de Royal Air Force sneuvelt, weegt hem ontzettend zwaar. 

Op 14 december 1945 overlijdt Victor de Laveleye. Hij ligt begraven op het kerkhof van Ukkel. Victor de Laveleye zal voor altijd herinnerd worden als de bedenker van een van de bekendste symbolen ter wereld. De V van Victor staat nog steeds voor verzet, vrijheid, vrede, bevrijding en gelijkheid. Zijn “Victory” ging dan ook over meer dan militaire overwinning alleen: het was een oproep om te bouwen aan een betere en rechtvaardigere wereld.

* Met dank aan Jan Vandermeulen voor de passage uit het dagboek van Joseph Verkest