Pieter Obourdin, vakbondsleider in het verzet

Pieter, officieel Corneel Pieter Jan Obourdin, wordt op 6 september 1908 in Antwerpen geboren als zoon van Marinus Obourdin en Clementina Lauwers. Zijn vader werkt bij de spoorwegen en ook de zoon zal zijn toekomst in de vervoerssector zoeken.

Hij behaalt het diploma van assistent sociale werken aan de Sociale School in Heverlee. Via deze kweekvijver van de Christelijke Arbeidersbeweging komt hij onvermijdelijk terecht in de vakbond. In 1932 huwt hij de zes jaar jongere Joanna Meulande. Zij is een achttienjarig meisje uit een bescheiden gezin in de Sint-Andrieswijk, beter bekend als ‘de parochie van miserie’. Pieter en Joanna krijgen vier kinderen. Er is een dochtertje dat niet overleeft en de drie jongens Hugo, Guido en Leo.

Pieter Obourdin is een knappe verschijning en het lijkt hem in het leven voor de wind te gaan. Zijn jongste zoon wordt geboren in 1936, het jaar waarin de Antwerpse dokwerkers in staking gaan. Als jonge snaak staat hij algemeen secretaris Meeuwissen in alles bij. Zo doet hij de nodige ervaring op om een jaar later zelf algemeen secretaris te worden van de Centrale van de Vervoerarbeiders. De rechte man op de rechte plaats, zo wordt geschreven. Met regelmaat neemt hij de pen op om zijn mening over de moeilijkheden van de werkers in de Antwerpse haven te verwoorden. Hij schrijft opiniestukken en de teneur is duidelijk: “Op den rug der arbeiders concurreeren is een methode de haven van Antwerpen onwaardig.”

Hij heeft regelmatig overleg met collega’s overal in Europa. Hij is nog piepjong, maar geniet het respect van zijn vakbondskompanen. Hij heeft alles om het te maken.

Of het allemaal ook koek en ei is ten huize Obourdin-Meulande valt te betwijfelen. Is er te veel afstand in leeftijd en sociale klasse tussen Joanna en Pieter en kan hij het beter vinden met zijn secretaresse Emma? Hoe dan ook: begin 1940 doet Joanna in een brief aan de proost van de vakbond haar beklag over de echtelijke en buitenechtelijke troubelen ten huize Obourdin. In de storm van de gebeurtenissen die volgen, vervaagt dit intermezzo als een onbetekenend fait divers.

Pieter is 31 jaar wanneer de Duitsers op 18 mei Antwerpen binnentrekken. In diezelfde maand vluchten de Obourdins in een gehuurde Citroën, inclusief chauffeur en matras op het dak. Ook in de wagen zitten Pieters zus Louise, zijn moeder, zijn echtgenote Joanna en de drie jongens. Het gaat richting Lourdes en opmerkelijk is dat Pieter zelf afwezig is op de bewaarde foto’s.

Is de familietrip een dekmantel voor de activiteiten van vakbondsman Pieter? Een aantal vakbondsleden had bij het uitbreken van de oorlog de wijk genomen naar Frankrijk. Obourdin bezoekt deze vluchtelingen om hen van financiële middelen te voorzien. Hij vertrekt dus letterlijk met de oorlogskas van zijn Transportbond. Het is ook niet geheel duidelijk of Pieter Lourdes ooit heeft gehaald. De uitstap eindigt in ieder geval in mineur wanneer op de terugweg, in september 1940, moeder Obourdin overlijdt.

Precies een jaar na de Duitse invasie legt een groep vrouwen in Seraing het werk neer in hun Cockerill-fabriek. De staking verspreidt zich over het hele land. Wat de geschiedenis zal ingaan als de staking van de 100.000 is een van de eerste grote stakingen in bezet Europa. De aanleiding is het voedseltekort en de povere lonen, die geplafonneerd zijn op het niveau van mei 1940. De eisen zijn een verbetering van de voedseldistributie en een loonsverhoging van 25 procent. De uitkomst: toegevingen op vlak van voedselbevoorrading en een loonsverhoging van 8 procent.

Op stakingen heeft de bezetter het niet begrepen, al was het maar omdat ze een directe bedreiging vormen voor de oorlogsinspanning. De stakingsleiders worden opgepakt en naar Duitsland weggevoerd.

Al bij het begin van de bezetting maken de Duitsers een einde aan het vrije syndicalisme. Niets is zo vervelend als vakbonden die werknemers opruien tegen de Nieuwe Orde. De nazi’s willen een eenheidsvakbond die ze onder de knoet kunnen houden. De Antwerpse transportbond verzet zich tegen de zogenaamde Unie van Hand- en Geestesarbeiders en haar duidelijke band met het VNV en de Duitsers. Een vakbond hoort immers boven de politiek te staan. In augustus 1942 verbreken de leiders van de christelijke vakbond hun contacten met de Unie. Ook Pieter wordt voor de keuze gesteld: overstappen naar de Unie of zijn plaats neerleggen. Hij verkiest het laatste, zo getuigt zijn echtgenote in een naoorlogse brief.

De vakbond blijft niettemin zijn werk voortzetten, zij het vanuit de clandestiniteit. Als secretaris van de transportbond schrijft Obourdin artikelen in de sluikpers om de wantoestanden in de Unie aan te klagen. Hij bereidt de bevrijding voor door overal kernen van de beweging te stichten en met besturen te overleggen. Op die manier kan het werk bij de Duitse aftocht onmiddellijk hervat worden.

Die augustusmaand 1942 zindert de stad van onrust. De ene razzia volgt op de andere. Joden worden opgepakt en weggevoerd naar de Kazerne Dossin in Mechelen. Ook anderen die het sputterende raderwerk van de Duitsers verstoren moeten verdwijnen, desnoods in Nacht und Nebel.

Op die vijftiende augustus is het de beurt aan vakbondsman Obourdin. De Gestapo, of beter de SIPO, pakt hem thuis op in de Schorpioenstraat. Hij is immers lid van een Duitsvijandige en dus illegale organisatie. Het woord spionage valt.

Na zijn arrestatie gaat het meteen naar de Duitse afdeling van de gevangenis in de Antwerpse Begijnenstraat. Na talloze foltersessies wordt hij eind 1942 overgebracht naar de gevangenis van Sint-Gillis. Op kerstavond 1943 keert hij terug naar de Begijnenstraat. Af en toe krijgt hij bezoek van Joanna en een van de kinderen. Een laatste teken van leven vanuit zijn cel komt op 1 mei 1944. Daarna volgt opnieuw een va-et-vient tussen Antwerpen en Brussel. Op 28 juni 1944 moet Pieter weer naar Sint-Gillis. Twee weken later, op 11 juli, wordt hij overgebracht naar de Dossinkazerne in Mechelen. Nog twee maanden later komt hij terecht in een doorgangskamp van de Gestapo, waar hij op 14 september 1944 nog gezien wordt door medegevangenen.

Zijn tocht gaat steeds verder richting oosten. Op 30 oktober 1944 arriveert hij in het concentratiekamp Gross-Rosen in Neder-Silezië, in het huidige Polen. Dankzij de Duitse kampadministratie weten we dat hij in Block 9 verblijft en het nummer 82.366 draagt.

Wanneer de Duitsers begin 1945 steeds verder in het nauw worden gedreven, wordt Gross-Rosen op 8 februari ontruimd.

Om zijn laatste maanden te reconstrueren brengen de bronnen verwarring. Volgens sommige bronnen sterft hij waarschijnlijk op 11 februari 1945 tijdens een van de dodenmarsen richting KZ Mittelbau-Dora. Andere bronnen menen dat hij het kamp wel bereikt. Zeker is dat niemand ooit nog iets van hem verneemt. De ACV-voorzitter doet alles om zijn voormalige secretaris terug te vinden. Ook de Belgische regering onderneemt pogingen, maar tevergeefs.

Het verzet zit de Obourdins blijkbaar in de genen, want ook zus Louisa is actief. Zij zal de oorlog wel overleven.

Pieter Obourdin wordt postuum onderscheiden als Ridder in de Kroonorde, ontvangt de Medaille van de Weerstand en wordt gelijkgesteld met de rang van officier. Op 8 mei 2026 krijgt hij een struikelsteen aan de Entrepotkaai in Antwerpen. Daar hield hij zijn vakbond in leven, ook in tijden van terreur.

Bronnen: